Davranış Yanaşmaları: ABA və Aktual Müzakirələr

Tətbiqi Davranış Analizi (Applied Behavior Analysis; ABA) ASB müalicəsində ən çox tədqiq edilmiş və ən geniş istifadə olunan yanaşmalardan biridir. Eyni zamanda, autizm cəmiyyəti daxilində ən çox müzakirə olunan yanaşmalardan biridir. Bu bölmədə ABA-nın nə olduğunu, sübut səviyyəsini və aktual müzakirələri balanslı şəkildə nəzərdən keçirəcəyik.

ABA Nədir?

ABA öyrənmə və davranışın əsas prinsiplərinə (möhkəmləndirmə, davranışdan əvvəlki və sonrakı hadisələrin analizi) əsaslanan, fərdiləşdirilmiş məqsədlər istiqamətində yeni bacarıqlar qazandırmağı və funksional olmayan davranışları azaltmağı hədəfləyən sistematik bir yanaşmadır. Müasir ABA tətbiqləri 1960-70-ci illərdəki ilk tətbiqlərindən böyük ölçüdə fərqlənmişdir; günümüzdə "Erkən İntensiv Davranış Müdaxiləsi" (EIBI) və "Təbii Mühit Öyrədilməsi" (Natural Environment Teaching) kimi daha çox oyun əsaslı, uşaq mərkəzli və inkişaf baxımından həssas tətbiqlər ön plana çıxır.

Sübut Səviyyəsi

ABA əsaslı müdaxilələr xüsusilə ünsiyyət, sosial bacarıqlar və uyğunlaşma davranışı sahələrində müsbət nəticələr göstərən, ən çox sayda nəzarətli tədqiqata malik yanaşmalardan biridir. Amerika Pediatriya Akademiyası və oxşar beynəlxalq təşkilatlar ABA əsaslı erkən intensiv müdaxiləni sübuta əsaslanan bir yanaşma kimi təsvir edir. Ancaq sübutun böyük hissəsi müəyyən tətbiq formalarına (yüksək intensivlik, uzun müddət, fərdiləşdirilmiş məqsədlər) əsaslanır; hər "ABA" etiketli proqramın eyni keyfiyyətdə olduğu güman edilməməlidir.

Autizm Cəmiyyəti Daxilindəki Tənqidlər

Bəzi yetkin autist fərdlər və ailələr, xüsusilə ənənəvi/erkən dövr ABA tətbiqlərinə yönəlik əhəmiyyətli tənqidlər səsləndirir:

• "Uyğunlaşma" mərkəzlilik tənqidi — bəzi köhnə tətbiqlərin uşağın daxili motivasiyasından çox kənardan "tipik" görünməyi hədəflədiyi, bunun da 11-ci Bölmədə nəzərdən keçirdiyimiz "kamuflyaj" yorğunluğuna bənzər bir təzyiq yarada biləcəyi istiqamətində.
• Zərərsiz stiminqin boğulması tənqidi — bəzi köhnə proqramların funksional və zərərsiz özünütənzimləmə davranışlarını (bax: 7-ci Bölmə) lüzumsuz yerə "düzəldilməli olan" davranışlar kimi ələ aldığı istiqamətində.
• Emosional dəyər tənqidi — bəzi yetkin autist fərdlər uşaqlıqlarında aldıqları intensiv ABA tətbiqlərinin narahatlıq və travmadan sonrakı stress əlamətləri ilə əlaqəli ola biləcəyini bildirmişdir; bu bildirişlər tədqiqatçılar arasında ciddi qəbul edilən və araşdırılan bir mövzudur.

Məlumat Qutusu — Balanslı Bir Baxış Bucağı

Bu tənqidlər ABA-nın bütün formalarının zərərli olduğu mənasını vermir; günümüzün keyfiyyətli, uşaq mərkəzli və neyromüxtəliflik yanaşması ilə uyğun ABA tətbiqləri bu tənqidlərin çoxunu birbaşa ələ almaq üçün dizayn edilmişdir. Əsas olan proqramın "ABA" etiketi daşıyıb-daşımadığından çox, o proqramın necə tətbiq edildiyidir: uşağın motivasiyasına əsaslanırmı, zərərsiz stiminqə hörmət göstərirmi, uşağın emosional rifahını prioritetləşdirirmi?

ABA Proqramı Seçərkən Nələrə Diqqət Edilməlidir?

• Proqramın məqsədləri uşağın həyat keyfiyyətini və funksionallığını artırırmı, yoxsa yalnız "tipik" görünməyi hədəfləyir?
• Zərərsiz özünütənzimləmə davranışları (stiminq) qəbul edilirmi, yoxsa avtomatik olaraq boğulmağa çalışılırmı?
• Oyun əsaslı, müsbət möhkəmləndirməyə əsaslanan üsullar istifadə olunurmu, yoxsa yalnız cəza əsaslı üsullar?
• Terapevt uşağın emosional reaksiyalarına (narahatlıq, həddindən artıq yüklənmə əlamətləri) həssasdırmı və seansı buna uyğun tənzimləyirmi?
• Ailə məqsədlərin müəyyən edilməsi prosesinə cəlb edilirmi?

Məsləhət / Praktik Tövsiyə

Bir ABA təminatçısı ilə görüşərkən birbaşa soruşun: "Uşağımın zərərsiz stiminq davranışlarına necə yanaşırsınız?" və "Məqsədləri necə müəyyən edirsiniz, mən də prosesə cəlb ola bilərəmmi?" Verilən cavablar o proqramın fəlsəfəsi haqqında çox şey deyir.