Çətinləşdirici Davranışlar: Qəzəb Tutmaları və Özünə Zərər Vermə

Bu bölmədə ailələrin ən çox narahat olduğu və ən çox yıprandığı mövzulardan birini — güclü davranış partlayışlarını və özünə zərər verici davranışları — anlayışlı, lakin dürüst bir çərçivədə nəzərdən keçirəcəyik.

Davranışın Arxasındakı Ünsiyyəti Anlamaq

38-ci Bölmədə nəzərdən keçirdiyimiz "dolan stəkan" bənzətməsini xatırlayın: güclü davranış partlayışları (bəzən "meltdown" adlandırılır) çox vaxt pis niyyətli və ya qəsdən edilən bir davranış deyil, toplanan sensor, emosional və ya ünsiyyət yükünün daşdığı anlardır. Tətbiqi davranış təhlilində (21-ci Bölmə) bu davranışların dörd əsas funksiyadan birinə xidmət etdiyi qəbul edilir: bir şeydən qaçmaq/qurtulmaq (istənməyən bir tapşırıqdan, səsdən, tələb edilən bir şeydən), bir şeyə çatmaq (istənən bir obyekt və ya fəaliyyət), diqqət cəlb etmək və ya sensor/daxili bir ehtiyac (özünütənzimləmə, stimul axtarışı).

Məlumat Qutusu — Davranışın "Funksiyasını" Soruşmaq

Bir davranışla qarşılaşdığınızda, "bu davranış necə dayandırılır?" sualından əvvəl "bu davranış hansı ehtiyacı ödəyir?" sualını soruşmaq çox daha effektiv və davamlı həllərə aparır. Bu yanaşma davranış terapevtlərinin "funksional davranış qiymətləndirməsi" (functional behavior assessment) adlandırılan sistematik prosesinin də təməlini təşkil edir.

Tetikləyiciləri Tanımaq və Qarşısını Almaq

42-ci Bölmədə tövsiyə etdiyimiz inkişaf gündəliyi davranış partlayışlarının nizamlarını (hansı saatda, hansı mühitdə, hansı hadisədən sonra) fərq etmənizə kömək edə bilər. Tez-tez rast gəlinən tetikləyicilər arasında sensor həddindən artıq yüklənmə (8-ci Bölmə), gözlənilməz keçidlər/dəyişikliklər (7-ci Bölmə), ünsiyyət çətinliyi səbəbindən ehtiyacını ifadə edə bilməmək (9-cu Bölmə), yorğunluq, aclıq və ya alt qatda dayanan bir ağrı/narahatlıq (28-ci Bölmə) sadalana bilər. Tetikləyiciləri əvvəlcədən tanımaq davranışı "söndürməkdən" çox daha effektiv bir strategiyadır.

Böhran Anında Nə Etməli?

• Sakit qalın: Sizin sakitliyiniz uşağınızın nizamlanmasına kömək edən ən güclü vasitələrdən biridir
• Mühiti təhlükəsiz hala gətirin: iti/qırıla bilən əşyaları uzaqlaşdırın, lazım gələrsə daha sakit bir sahəyə keçin
• Həddindən artıq danışmaqdan və tələb etməkdən çəkinin; bu an öyrətmə və ya mübahisə anı deyil
• Uşağınızın əvvəlcədən müəyyən edilmiş, işlədiyi məlum olan sakitləşdirmə strategiyasını (dərin təzyiq, sevdiyi bir əşya, sükut) təklif edin
• Partlayış keçdikdən sonra, uşağınız hazır olduqda, nə baş verdiyini sakit bir dildə birlikdə qiymətləndirin

Özünə Zərər Verici Davranışlar

Baş vurma, dişləmə və ya özünü çimdikləmə kimi özünə zərər verici davranışlar bəzi ASB-li uşaqlarda, xüsusən şifahi ünsiyyəti məhdud olanlarda görülə bilər. Bu davranışlar da adətən bir funksiyaya xidmət edir: güclü sensor və ya emosional yükü boşaltma, ağrı və ya narahatlığı ifadə etmə (28-ci Bölmə, alt qatda dayanan tibbi səbəbləri istisna etməyin əhəmiyyəti) və ya ünsiyyətin başqa yolu olmadıqda bir ehtiyacı bildirmə. Bu davranışlar tezlik, şiddət və ya davamlılıq baxımından narahatedici səviyyədədirsə, mütləq bir davranış mütəxəssisi və uşaq nevrologiyası/inkişaf pediatriyası mütəxəssisi tərəfindən birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Diqqət / Məsləhətləşmə Tələb Edən Vəziyyət

Özünə zərər verici davranışlarda qəfil artım, yeni başlayan özünə zərər verici davranış və ya ciddi zədələnmə riski daşıyan davranışlar vaxt itirmədən hərtərəfli bir qiymətləndirmə tələb edir; bu qiymətləndirmə həm davranış funksiyasını, həm də alt qatda dayanan mümkün tibbi səbəbləri (ağrı, tutma, dərman yan təsiri) əhatə etməlidir.

İpucu / Praktiki Tövsiyə

Uşağınızla, sakit olduğu bir vaxtda, ehtiyacını ifadə etməsinin alternativ bir yolunu birlikdə müəyyən edin (bir kart göstərmək, müəyyən bir işarə etmək, bir söz işlətmək). Bu "funksional ünsiyyət təlimi" çətinləşdirici davranışların yerinə keçə biləcək, çox daha effektiv bir uzunmüddətli strategiyadır.