Rehabilitasyonun Bileşenleri

TSKY rehabilitasyonu çok disiplinli bir sürecin ürünüdür; bileşenleri fizyoterapi, ergoterapi, spastisite yönetimi, mesane-barsak rehabilitasyonu, solunum rehabilitasyonu, cinsel sağlık ve üreme ile metabolik izlemi kapsar. Bu bileşenler eşzamanlı ve bireyselleştirilmiş biçimde yürütülür.

Fizyoterapi ve Ergoterapi

Fizyoterapi; kontraktürü önlemek için eklem hareket açıklığı ve germe (özellikle kalça, diz, ayak bileği ve omuz), korunmuş kas gruplarının kuvvetlendirilmesi (transfer ve sandalye itişi için kritik olan üst ekstremite dayanıklılığı dâhil), oturma dengesi ve gövde kontrolü, transfer eğitimi ve inkomplet yaralanmalarda vücut ağırlığı destekli yürüme bandı eğitimini içerir. Kol ergometresiyle sağlanan kardiyovasküler kondisyon, kardiyometabolik risk yönetimi açısından kritiktir.

Ergoterapi; günlük yaşam aktiviteleri eğitimi, üst ekstremite işlevinin optimize edilmesi, uyarlanmış ekipman (kavrama yardımcıları, uzun saplı araçlar), ev ve iş yeri düzenlemesi ile araç kullanımı değerlendirmesini kapsar. Splint ve ortez uygulaması özellikle C6 seviyesinde önem taşır; bu seviyede el bileği ekstansiyonuna bağlı tenodez kavramanın korunması için bilek-el ortezi kullanılır.

Spastisite Yönetimi

Spastisite her zaman zararlı değildir; bazı hastalarda ayakta durma ve transferde işlevsel olarak kullanılır. Bu nedenle hedef spastisiteyi tümüyle ortadan kaldırmak değil, işlevi bozan ve ağrı yaratan bileşenini azaltmaktır. Yönetim basamaklı bir yaklaşımla ilerler.

• Tetikleyicilerin giderilmesi: üriner enfeksiyon, basınç yarası, gömük tırnak, kabızlık ve sıkı giysi. Ani spastisite artışı, altta yatan bir sorunun habercisidir.
• Fiziksel yöntemler: germe, pozisyonlama, ayakta durma, hidroterapi ve ortez.
• Oral ilaçlar: baklofen, tizanidin, dantrolen, gabapentin ve benzodiazepinler; sedasyon ve güçsüzlük yan etkileri dengelenmelidir.
• Fokal tedavi: botulinum toksini ve sinir blokları.
• İntratekal baklofen pompası: yaygın ve dirençli spastisitede etkilidir ve oral dozun sistemik yan etkilerinden kaçınmayı sağlar.
• Cerrahi: seçilmiş olgularda tendon uzatma veya nörotomi.

Öz-Yönetim, Solunum, Cinsel Sağlık ve Metabolik İzlem

Mesane ve barsak rehabilitasyonunda vurgu, hastanın kendi programını yönetebilir hâle gelmesidir: temiz aralıklı kateterizasyonu kendi uygulayabilme, barsak programını planlayabilme ve komplikasyon belirtilerini tanıyabilme, bağımsızlığın doğrudan belirleyicileridir. Solunum rehabilitasyonu inspiratuar kas eğitimi, öksürük asistansı ve sekresyon yönetimini kapsar; uzun dönemde uyku apnesi taraması önerilir. Cinsel sağlık ve üreme sıklıkla ihmal edilir ancak yaşam kalitesi açısından yüksek önem taşır: erektil ve boşalma işlevi (fosfodiesteraz-5 inhibitörleri dâhil), kadınlarda lubrikasyon ve orgazm, erkeklerde vibratuar stimülasyon veya elektroejakülasyon ile yardımcı üreme teknikleri ele alınır; gebelik mümkündür ancak otonomik disrefleksi ve doğum eylemi yönetimi özel dikkat gerektirir. Kronik dönemde kas kütlesi kaybı ve hareketsizlik obezite, insülin direnci ve dislipidemi riskini artırır; kardiyometabolik hastalık uzun dönem mortalitenin başlıca nedenlerinden olduğundan düzenli tarama, beslenme danışmanlığı ve uyarlanmış egzersiz standart bakımın parçası olmalıdır.