Gelişimin Alanları ve Normalin Sınırları

Bir çocuğun gelişimi, gözünüzün önünde büyüyen ama pek çok farklı parçadan oluşan bir yapı gibidir. Çocuğunuz bir yandan yürümeyi, koşmayı, elini ustaca kullanmayı öğrenirken; bir yandan da konuşmayı, başkalarıyla bağ kurmayı, düşünmeyi ve duygularını yönetmeyi öğrenir. Bunların hepsi aynı anda, birbirini besleyerek ilerler. Bu bölümde önce gelişimin bu farklı alanlarını kısaca tanıtacağız; sonra da en çok merak edilen soruya yaklaşacağız: "Bu normal mi, yoksa bir uzmana danışmalı mıyım?" Amacımız sizi korkutmak değil; hangi durumun beklemeyi, hangi durumun harekete geçmeyi gerektirdiğini sakin bir gözle ayırt etmenize yardımcı olmaktır.

Gelişimin beş temel alanı

Çocuk gelişimini beş ana başlıkta düşünmek işleri kolaylaştırır. Bu alanların her biri sonraki bölümlerde ayrıntısıyla ele alınacak; burada yalnızca yolun haritasını çiziyoruz.

Birincisi motor gelişim, yani hareket becerileridir. Bu, iki türlüdür. Kaba motor beceriler; başını tutma, oturma, emekleme, yürüme ve koşma gibi büyük kasları kullanan hareketlerdir. İnce motor beceriler ise; küçük bir nesneyi başparmak ve işaret parmağıyla tutma, kaşık kullanma, karalama yapma gibi ellerin ustalık gerektiren işleridir.

İkincisi dil ve iletişim gelişimidir. Bu alan, çocuğun sesleri ve kelimeleri anlamasını, kendini sözcüklerle ya da işaretlerle anlatmasını kapsar. İlk agulamalar, ilk kelimeler ve zamanla kurulan cümleler bu yolun basamaklarıdır. Ama iletişim yalnızca konuşmak değildir; parmakla göstermek, bakışmak ve el kol hareketleri de bu alanın bir parçasıdır.

Üçüncüsü sosyal ve duygusal gelişimdir. Bu, çocuğun başka insanlarla bağ kurma, göz teması, gülümseme, sevginin ve güvenin kurulması, duygularını tanıma ve zamanla yönetebilme becerisidir. Bir bebeğin annesini gördüğünde gülmesi de, bir çocuğun akranlarıyla oyun kurabilmesi de bu alana aittir.

Dördüncüsü bilişsel, yani zihinsel gelişimdir. Bu alan öğrenme, merak etme, sorun çözme, hatırlama ve dikkatini bir işe verebilme becerilerini içerir. Nesnelerin kaybolunca yok olmadığını fark etmekten, bir oyuncağın nasıl çalıştığını çözmeye kadar uzanan geniş bir dünyadır.

Beşincisi davranış alanıdır. Uyku düzeni, iştah, öfke nöbetleriyle baş etme, kurallara uyum ve günlük yaşamın ritmi bu başlık altında düşünülür. Davranış, diğer dört alanın da bir aynası gibidir; bir çocuğun davranışındaki değişim, başka bir alandaki gelişimle ilgili ipucu verebilir.

Normalin bir çizgi değil, geniş bir aralık olması

Belki de bu kitaptan aklınızda tutmanız gereken en önemli fikirlerden biri şudur: Gelişim basamakları (mihenk taşları da denir) tek bir "geçme çizgisi" değildir; geniş bir aralıktır. Yani "her çocuk şu ayda mutlaka yürür" diye kesin bir kural yoktur. Her becerinin çoğu çocukta kazanıldığı bir orta yaş vardır, bir de bu becerinin sağlıklı çocuklarda uzayabileceği bir üst sınır vardır.

Somut bir örnek verelim. Bağımsız yürüme çoğu çocukta on iki ay dolaylarında başlar. Ancak tamamen sağlıklı çocukların bir kısmında bu, on sekiz aya kadar uzayabilir. Yani on üç aylık çocuğunuz henüz yürümüyorsa, bu tek başına bir sorun işareti değildir. Her çocuğun kendi temposu vardır; kimi önce konuşur sonra yürür, kimi tam tersi. Bir çocuğu başka bir çocukla ya da bir "takvimle" yarıştırmak çoğu zaman gereksiz kaygı doğurur.

O hâlde neye bakmalıyız? Tek bir basamağa değil, gelişimin genel gidişatına ve zaman içindeki eğilimine. Çocuğunuz her ay bir öncekine göre yeni şeyler ekliyor mu, ilerliyor mu? İşte asıl güven veren budur.

Farkı anlamanın dört anahtarı

Bir çocuğun gelişimini değerlendirirken birbirinden farklı dört durumu ayırmak çok yardımcı olur. Bunları sade bir dille tanıtalım.

• Gecikme: Bir becerinin beklenen yaşta, ama doğru sırayla henüz kazanılamamasıdır. İyi haber şudur ki gecikmelerin çoğu zaman "yakalanan" bir seyri vardır; çocuk biraz geriden gelir ama uygun destekle arayı kapatabilir.
• Farklı sıra ya da nitelik: Becerinin alışılmadık bir sırada veya alışılmadık bir biçimde kazanılmasıdır. Örneğin daha oturmayı öğrenmeden ayakta durmaya çalışan ve bacaklarını kaskatı, birbirine sürterek hareket ettiren bir bebek, kasların gereğinden fazla gergin olabileceğini düşündürür.
• Alanlar arası dengesizlik: Bir alan çok iyi ilerlerken bir başkasının belirgin biçimde geride kalmasıdır. Örneğin hareket gelişimi yaşına uygunken dilin ve sosyal iletişimin belirgin biçimde geride olması bu duruma girer.
• Gerileme: Bunların içinde en önemli ve en acil olanıdır. Gerileme, çocuğun daha önce kazandığı bir becerinin kaybolmasıdır. Konuşmaya başlamış bir çocuğun susması, yürüyen bir çocuğun düşmeye başlaması, kurduğu göz temasını yitirmesi buna örnektir.

Neden gerileme bu kadar önemli?

Gecikme çoğu zaman sabırla ve destekle telafi edilebilirken, kazanılmış bir becerinin kaybı farklı bir durumdur. Bir çocuğun eskiden yapabildiği bir şeyi artık yapamaması, mutlaka değerlendirilmesi gereken bir uyarı işaretidir. Bu, aksi kanıtlanana kadar ciddiye alınmalı ve vakit kaybetmeden bir çocuk nöroloğuna danışılmalıdır. Burada erken davranmak çok değerlidir; çünkü çocukluk çağında beyin, doğru ve zamanında verilen destekle kendini yeniden düzenleme gücüne sahiptir.

Lütfen şunu unutmayın: Gerilemeyi fark ettiğinizde bunu kendi kendinize açıklamaya çalışmak yerine bir hekime aktarmanız en doğrusudur. Bu bölümde gerilemenin ne olduğunu tanıtıyoruz; hangi yaşta hangi belirtilere özellikle dikkat edilmesi gerektiğini ise ileride, kırmızı bayraklara ayrılan bölümde ayrıntısıyla ele alacağız.

"Bekleyelim, büyüyünce düzelir" tuzağı

Aile büyüklerinden ya da çevreden sık duyulan bir söz vardır: "Merak etme, büyüyünce düzelir." Bu söz çoğu zaman iyi niyetle ve çoğu durumda haklı bir sezgiyle söylenir; gerçekten de birçok küçük farklılık zamanla kendiliğinden yerine oturur. Ama bu yaklaşımın bir gölge tarafı vardır. Eğer bir gerileme ya da belirgin bir uyarı işareti varsa, "bekleyelim" demek değerli bir zamanı geri döndürülemez biçimde kaybettirebilir. Çocukluk çağında zaman, en kıymetli kaynaklardan biridir.

O hâlde sağlıklı bir denge şudur: Küçük tempo farklarında telaşa kapılmayın, çocuğunuza kendi hızında gelişme alanı tanıyın. Ama bir becerinin kaybı gibi net bir işaret gördüğünüzde beklemeyin; içiniz rahat etsin diye bile olsa bir uzmana danışın. Danışmak, bir sorun olduğunu kabul etmek değildir; yalnızca doğru zamanda doğru gözle bakılmasını sağlamaktır. Çoğu zaman bu görüşmelerden "her şey yolunda" haberiyle çıkarsınız; çıkmadığınız durumlarda ise erken davranmış olmanın kazancı paha biçilmezdir.

• Gelişimin beş alanı vardır: hareket, dil ve iletişim, sosyal-duygusal, zihinsel ve davranış; hepsi birlikte ilerler.
• Gelişim basamakları tek bir çizgi değil, geniş bir aralıktır; her çocuğun kendi temposu vardır.
• Gecikme çoğu zaman yakalanabilir; asıl önemli olan gelişimin genel gidişatıdır.
• Kazanılmış bir becerinin kaybı, yani gerileme, en acil uyarı işaretidir ve vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.
• "Büyüyünce düzelir" sözü küçük farklarda geçerli olabilir; ama net bir uyarı işareti varsa beklemek yerine danışın.