Uşaq Rəsmləri Nə Danışır?

Uşağınız əlinə qələmi aldıqda və kağıza ilk izlərini buraxdıqda, əslində hələ sözlərlə anlada bilmədiyi bir dünyanı sizə göstərir. Rəsm uşaq üçün erkən bir danışıq formasıdır; sözlər çatmadıqda və ya kifayət etmədikdə işə düşən bir ifadə yoludur. Üstəlik bir rəsm tək bir şeyi deyil, bir çox şeyi eyni anda üzə çıxarır: qələmi tutan balaca barmaqların və əl ilə gözün birlikdə işləməsinin yetkinləşməsini, diqqət və planlaşdırma kimi zehni bacarıqları və nəhayət uşağın duyğularını, sevinclərini, qorxularını. Buna görə uşağınızın rəsminə baxarkən onu tək bir bucaqdan oxumağa çalışmayın; o balaca kağız çoxqatlı və zəngin bir hekayədir. Bu bölmədə rəsmin necə inkişaf etdiyini, rəsmdən nələrin anlaşıla biləcəyini və ən vacibi nələrin şişirtmədən oxunması lazım olduğunu birlikdə görəcəyik.

Rəsm bir yaş göstəricisidir

Uşağın rəsm bacarığı yaşla birlikdə kifayət qədər proqnozlaşdırıla bilən bir yol izləyir və bu yol yalnız əlinin deyil, zehninin və duyğularının da yetkinləşdiyini göstərir. Buna görə bir rəsmin "əskik" mi, yoxsa "yetkin" mi olduğuna ancaq uşağın yaşını bildiyimizdə qərar verə bilərik. Aşağıdakı dövrləri qatı sərhədlər kimi deyil, uşağınızın rəsminə daha şüurlu baxmağınızı təmin edəcək bir xəritə kimi düşünün.

Cızmaqara dövrü iki ilə dörd yaş arası

Bu, uşağınızın qələmlə tanış olduğu və iz buraxmağın zövqünü yaşadığı ilk dövrdür. Başlanğıcda xətlər təsadüfi və nəzarətsizdir; zamanla bir ritm, təkrar və istiqamət qazanır. Bu yaşlarda rəsm hələ müəyyən bir fikrə bağlı deyil; daha çox bir oyun və əlini alışdırma cəhdidir. Uşağınızın cızmaqaralarına ad verməyə başlaması, məsələn "Bu anam", "Bu maşın" deməsi çox vacib bir dönüş nöqtəsidir; artıq bir şeyin yerinə başqa bir şeyi qoya bildiyini, yəni simvolik düşünməyə başladığını göstərir. Bu yaşlarda baş və ondan çıxan qollarla ayaqlardan ibarət, gövdəsiz ibtidai insan rəsmləri də çox tipikdir; bunlara sevimli bir adla "iri baş" və ya "başdan ayaqlı" fiqurlar deyilir. Bu dövrdə ən gözəl edə biləcəyiniz şey uşağınızın izlərini kiçildmədən və ona nə çəkəcəyini demədən çəkməsinə sahə tanımaqdır.

Formaönü dövr dörd ilə yeddi yaş arası

Uşaq artıq yalnız cızmaqara etmir; anlatmaq istədiyi şeylər var. İnsanlar, evlər, ağaclar və heyvanlar çəkməyə başlayır. Rəsmlər hələ gerçəyə uzaq və nisbətsiz ola bilər, amma ehtiva etdikləri formalar artıq mənalıdır. Beş yaş civarında insan fiqurunda baş ilə başdan çıxan qol və ayaqlar olur; bəzi orqanlar nisbətsiz böyük ola bilər və əllər çox vaxt barmaqsızdır. Altı yaşa doğru qələm nəzarəti inkişaf edir; boyun, barmaqlar, qulaqlar kimi təfərrüatlar əlavə olunur. Uşaq çəkdiyi fiqurları adlandırır və onlara hekayələr uydurur. Bu dövrdə rəng seçimi çox zaman əşyanın gerçək rəngindən çox o anki duyğuya görə edilir; bənövşəyi bir günəş və ya yaşıl bir it sizi təəccübləndirməsin. Əhəmiyyət verdiyi şeyi böyük çəkmək də çox yayğındır; məsələn özünü hamıdan böyük təsvir edə bilər.

Sxematik dövr yeddi ilə doqquz yaş arası

Bu yaşlarda rəsmlər daha planlı və nizamlı olur; insan fiquru artıq tamdır. Səma, üzərində durulan yer xətti, ağaclar və evlər bir bütöv içində yerini tapır və rəsm çox zaman bir hekayəyə çevrilir. Ağac, yellənqan, ev kimi elementlər yalnız bəzək deyil; mənsubiyyət, qorunma kimi duyğuların da ifadəsi ola bilər. Uşaq özünü rəsmin ortasına yerləşdirirsə özünü mərkəzdə hiss edir ola bilər; amma bunu bir qayda kimi deyil, yalnız bir ehtimal kimi oxuyun.

Realizm dövrü doqquz ilə on iki yaş arası

Uşağın dünyanı daha təfərrüatlı və gerçəyə yaxın çəkdiyi dövrdür. Dərinlik, nisbət, kölgə və incə təfərrüatlar görünməyə başlayır; artıq yalnız nə çəkdiyi deyil, necə çəkdiyi də əhəmiyyət qazanır. Realist elementlərin yanında xəyala da yer ola bilər; realist bir evin yanında bir super qəhrəman peyda ola bilər. Bu dövrdə dərinliyin və perspektivin görünməsi, məkanı qavrama və məntiq yürütmə bacarıqlarının sağlam inkişaf etdiyinə dair gözəl bir işarədir.

Rəsm eyni zamanda bir duyğu pəncərəsidir

Rəsm yalnız əlin və zehnin yetkinləşdiyini göstərmir; uşağın daxili dünyasına açılan bir pəncərə də ola bilər. Bir rəsmi oxuyarkən uşağın nə çəkdiyi qədər, onu necə və hara çəkdiyi də məna daşıya bilər. Bir fiquru böyük çəkmək əhəmiyyət verdiyini, kağıza yüngülcə və silik basmaq bir çəkingənliyi, tünd və sərt basmaq isə içindəki bir gərginliyi düşündürə bilər. Tez-tez silib yenidən çəkmək, səhv etməkdən çəkinən və ya bir mövzuda qərarsız qalan bir uşağı ağla gətirə bilər. Amma zəhmət olmasa diqqət: bunların hamısı yalnız birər ehtimaldır, qəti bir hökm deyil. Eyni uşaq yorğun olduğu üçün də, o an halı yaxşı olmadığı üçün də, və ya yalnız o rəngi sevdiyi üçün də elə çəkmiş ola bilər.

Tək bir rəsmdən diaqnoz çıxmaz

Bu bölmənin ən vacib cümləsi budur. Heç bir rəsm tək başına bir diaqnoz vasitəsi deyil. Uşağınızın bir rəsmindəki tək bir təfərrüatdan, məsələn bir fiqurun kiçik çəkilməsindən və ya müəyyən bir rəngin çox istifadə olunmasından yola çıxıb qəti bir nəticəyə gəlmək səhvdir. Bir rəsm ancaq uşağın yaşı, inkişaf tarixçəsi, içində olduğu şərtlər və onu tanıyan şəxslərin müşahidələri ilə birlikdə məna qazanır. Bir rəsm diqqətimizi çəkən kiçik bir işarə ola bilər; amma əsl dəyəri, o işarəni uşağın bütün hekayəsi ilə birlikdə oxuduğumuzda ortaya çıxar. Mütəxəssislərin gözündə belə rəsm, bir diaqnoz qoymaq üçün deyil, uşaqla empatiya qurmaq, onun dünyasına bir qapı aralamaq üçün istifadə olunan tamamlayıcı bir vasitədir.

İnternetdəki rəng şərhlərinə güvənməyin

Bu gün internetdə "filan rəng filan duyğunu anladır" və ya "bu cür çəkən uşaq budur" kimi sadə və iddialı şərhlərə çox tez-tez rast gəlirsiniz. Bu cür qısa oxumalara güvənməyin. Bir rəngin və ya bir xəttin mənası mədəniyyətə, uşağın şəxsiyyətinə və o günkü ruh halına görə böyük ölçüdə dəyişir. Məsələn tünd rəngləri çox istifadə edən bir uşaq, sevdiyi bir cizgi filmindən və ya bir oyundan təsirləndiyi üçün də elə seçmiş ola bilər. Konteksti görmədən edilən şərhlər sizi yanıldır və lazımsız yerə narahat edir. Uşağınızın rəsmini bir tapmaca kimi həll etməyə çalışmaq əvəzinə, onunla bir söhbət başlatmağın vəsiləsi kimi görün.

Bəs evdə nə edə bilərsiniz

Uşağınızın çəkməsini dəstəkləmək üçün bahalı materiallara və ya xüsusi bir istedada ehtiyac yoxdur. Bir neçə sadə mövqe çox işə yarayır.

• Çəkməsi üçün ona vaxt, sahə və sərbəst material tanıyın; nə çəkəcəyini siz deməyin.
• Rəsmini bəyənərkən "Nə gözəl olub" deməklə kifayətlənməyin; "Mənə rəsmini anladarsanmı?" deyə soruşun.
• Mühakimə etmədən, yönləndirmədən dinləyin; çünki nəyi niyə çəkdiyini ən yaxşı uşağın özü bilir.
• Rəsmi düzəltməyə və ya "düzgünü belədir" deməyə çalışmayın; məqsəd mükəmməl bir rəsm deyil, özünü ifadə etməsidir.
• Çəkərkən kağızı çevirməsinə və ya fərqli tutmasına takılmayın; bu kiçik bir müstəqillik işarəsi ola bilər, məcbur etməyin.

"Bu şəxsin adı nədir?", "Sənə görə ən çox nə etməyi sevir?", "Bu evdə kimlər yaşayır?" kimi açıq uclu və mühakiməsiz suallar, uşağınızın birbaşa anlatmaqda çətinlik çəkə biləcəyi duyğuları rahatca paylaşmasını asanlaşdırır. Bu söhbətlər həm onu daha yaxşı tanımağınızı təmin edir, həm də aranızdakı etibarı gücləndirir.

• Rəsm uşağınızın həm əl bacarığının və zehninin, həm də duyğularının bir güzgüsüdür.
• Rəsmin inkişafı bir yol izləyir: cızmaqaradan başlayır, iri baş insana, oradan təfərrüatlı fiqurlara və realist rəsmlərə uzanır; bir rəsm ancaq uşağın yaşı ilə birlikdə məna qazanır.
• Tək bir rəsmdən və ya tək bir təfərrüatdan diaqnoz çıxmaz; rəsm yalnız uşağın bütün hekayəsi ilə birlikdə oxunduğunda dəyərlidir.
• İnternetdəki "filan rəng filan deməkdir" cinsindən sadə şərhlərə güvənməyin; məna kontekstə görə dəyişir.
• Ən dəyərlisi rəsmi həll etməyə çalışmaq deyil, "Mənə anladarsanmı?" deyərək uşağınızla əlaqə qurmaqdır.