Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozğunluğu (DÇHP)

Bəzi uşaqlar heç cür yerində dura bilmir. Dərsin başına oturan kimi ağlı başqa yerə köçür, müəllimin dediyi üç şeydən ikisini unudur, növbəsini gözləməkdə çətinlik çəkir, ağlına gələni dərhal deyiverir. Ev də, məktəb də bu tempə çatmaqda yorulur. Belə bir uşağın ailəsi çox zaman "Biz səhv etdikmi?" deyə özünü sorğulayır, ətrafdan da "Şımartmısınız" ya da "Bir az bərk tutsanız düzələr" kimi sözlər eşidir. Halbuki bu uşaqlarda çox zaman söhbət gedən mənzərə bir dəcəllik ya da tərbiyə çatışmazlığı deyil. Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozğunluğu (qısaca DÇHP), inkişaf etməkdə olan beynin "əyləc" və "istiqamət vermə" sistemlərinin bir az fərqli işləməsi ilə ortaya çıxan bir vəziyyətdir. Bu bölmədə DÇHP-nin nə olduğunu, adi uşaqlıq hərəkətliliyindən necə ayrıldığını və ailə olaraq nələr edə biləcəyinizi isti bir dildə anlatacağıq.

Beynin əyləc sistemi

Beynimizin ön tərəfində planlaşdırmanı, səbir etməyi, diqqəti toplamağı və hissləri tarazlıqda tutmağı idarə edən bir bölgə var. Bu bölgə bir orkestr dirijoru kimidir; hansı səsin nə vaxt çıxacağını, nə vaxt susulacağını nizamlayır. DÇHP-li bir uşaqda bu dirijor batonunu bir az gec yellədir; susması lazım olan səsləri vaxtında susdurmaqda çətinlik çəkir. Yəni problem uşağın istəməməsi ya da inad etməsi deyil; "dayan və düşün" əmrinin beyində bir az daha çətin işlənməsidir. Bunu anladığımızda uşağa baxışımız da dəyişir: onu günahlandırmaq yerinə, ona ehtiyac duyduğu dəstəyi verməyə başlayırıq.

Diqqət çatışmazlığı əslində nə deməkdir

DÇHP-də ən çox səhv anlaşılan mövzu diqqət mövzusudur. "Diqqəti yoxdur" deyərkən əksər ailənin ağlına gələn sual budur: "Bəs planşetlə saatlarla necə oynayır?" Əslində bu uşaqların diqqəti tamamilə yox deyil; diqqətlərini istədikləri yerə yönəltməkdə və orada saxlamaqda çətinlik çəkirlər. Sevdikləri, sürətli və həyəcanlı bir oyun qarşısında həddindən artıq odaqlana bilərlər. Əsl çətinlik; darıxdırıcı, təkrarlanan ya da zehni səy tələb edən işlərdə (dərs oxumaq, otağı yığışdırmaq) diqqətlərini toplu saxlaya bilməkdir. Bu uşaqlar müəllimi dinləməyə çalışarkən pəncərədən keçən bir quşa, yanındakı yoldaşının qələm səsinə ya da öz xəyallarına asanlıqla qapılırlar. Diqqətlərinin süzgəci keçirgəndir; lazımsız qıcıqlandırıcıları ələyə bilmədikləri üçün dünya onlara eyni anda yüzlərlə kanaldan səslənir kimidir.

Hərəkətlilik və düşünmədən hərəkət etmə

Hər uşaq hərəkətlidir; bu təbiidir. DÇHP-dəki hərəkətlilik isə bir az fərqlidir: bir məqsədə yönəlmir, sanki mühərriki daim açıq qalmış kimidir. Uşaq otururkən belə əlləri-ayaqları qıpır-qıpırdır, daim bir şeylə oynayır, uyğunsuz anlarda qalxır. Yaş böyüdükcə bu bayırdan görünən hərəkətlilik yerini içəridə hiss edilən bir narahatlığa buraxa bilər; yeniyetmə artıq sinifdə qaçmır, amma içində heç cür sakitləşməyən bir qıpırtı daşıyır. Bir də düşünmədən hərəkət etmə var: sual bitmədən cavabı yapışdırmaq, növbəsini gözləməmək, yoldaşının oyuncağını icazəsiz almaq, yola qəfil atılmaq. Bunlar pis niyyətdən deyil, "əvvəlcə bir düşünüm" ara addımının atlanmasından qaynaqlanır. Bu vəziyyət uşağın dostluq münasibətlərini çətinləşdirə bilər və zamanla onun özünü dəyərsiz hiss etməsinə yol aça bilər.

Yaşa uyğun hərəkətlilikmi, DÇHP-mi

Buradakı ən vacib sual budur: Bu, uşaqlığın təbii enerjisimi, yoxsa bir dəstək tələb edən bir mənzərəmi? Ayrımı etmək üçün üç şeyə baxılır. Birincisi davamlılıq: Bu davranışlar bir neçə günlük bir dövr deyil, aylardır davam edirmi? İkincisi birdən çox mühit: Yalnız evdəmi belədir, yoxsa məktəbdə, qohum ziyarətində, oyun sahəsində də oxşar çətinliklər yaşanır? Sağlam bir uşaq yorğun ya da həyəcanlı bir gündə coşqun ola bilər; amma DÇHP-də çətinlik ümumiyyətlə hər mühitdə özünü göstərir. Üçüncüsü isə funksiyanı pozması: Bu davranışlar uşağın məktəb uğurunu, dostluqlarını ya da ailə içindəki rahatlığını həqiqətən mənfi təsir edirmi? Yalnız "çox enerjili" olmaq bir problem deyil; problem bu xüsusiyyətlərin uşağın həyatını çətinləşdirməyə başlamasıdır.

Bir məqamın da altını çəkmək lazımdır: Bəzi uşaqlar heç dəcəl görünmür. Səssizcə oturur, heç kimi narahat etmir, amma zehni daim başqa yerdədir; tez-tez dalır, əşyalarını itirir, xəyal qurur. Bu uşaqlar səs-küy çıxarmadıqları üçün asanlıqla gözdən qaçır və haqsız yerə "tənbəl" ya da "laqeyd" kimi xarakterizə edilə bilər. Halbuki onlar da dəstəyə ehtiyac duyur.

Bunun bir günah ya da ailə səhvi olmadığını bilmək

Ailələrin ən çox yıprandığı məqam günah hissidir. Bunu aydın deyək: DÇHP pis valideynliyin nəticəsi deyil. Ana-atanın sevgisi, marağı ya da intizamı bu mənzərəyə səbəb olmur. Əlbəttə evdəki nizam, davamlı qaydalar və sakit bir mühit əlamətlərin şiddətini təsir edir; amma pozğunluğun kökü beyin inkişafındakı bir fərqlilikdir və böyük ölçüdə irsiyyətlə əlaqəlidir. Eyni şəkildə bu uşaqlar "pis" ya da "dəcəl" uşaqlar deyil; əksəri isti qanlı, maraqlı, yaradıcı və enerjilidir. Onları etiketləmək yerinə güclü tərəflərini görmək, özlərinə olan inamlarını qorumağın ən vacib yoludur.

Necə dəstək olunur

DÇHP tək bir metodla deyil, bir neçə dəstəyin bir arada həyata keçirilməsi ilə idarə olunur. Məqsəd uşağı susdurmaq deyil, özünü idarə etməsinə kömək etməkdir. Budur evdə və məktəbdə işə yarayan bəzi yanaşmalar:

• Rejim qurun: Yuxu, yemək, ev tapşırığı və oyun saatları mümkün qədər eyni olsun. Öngörülə bilən bir gün, dağınıq bir zehni rahatladır.
• Qaydaları aydın və qısa tutun: Uzun izahlar yerinə tək və anlaşıqlı göstərişlər verin. Böyük bir işi kiçik, edilə bilən hissələrə bölün.
• Müsbət davranışı dərhal fərq edin: Uşağı etdiyi yaxşı şey üçün dərhal və səmimi olaraq təriflə. Cəza yönümlü deyil, mükafat və tərif yönümlü bir yanaşma daha çox işə yarayır.
• Zamanı görünən edin: Vizual cədvəllər, şəkilli gündəlik planlar ya da qum saatı kimi vasitələr zamanı somutlaşdıraraq uşağa kömək edir; çünki bu uşaqlar üçün "sonra" anlayışı çox soyutdur.
• Hərəkət fasiləsi verin: Dərs ya da tapşırıq arasında qısa hərəkət fasilələri qoyun. Enerjini basdırmağa çalışmaq yerinə ona müntəzəm bir çıxış yolu açmaq daha təsirlidir.
• Məktəblə əməkdaşlıq edin: Müəlliml söhbət edərək uşağın ön sıraya oturması, imtahan müddətinin lazım olduqda uzadılması ya da lövhəni silmək kimi kiçik tapşırıqlarla enerjisini yönləndirməsi təmin edilə bilər.

Bunların yanında, uşağın vəziyyəti və yaşı uyğun olduqda, həkimin yönləndirməsi ilə tibbi dəstək də gündəmə gələ bilər. Bu qərarı yalnız uşağı qiymətləndirən həkim verir; hər uşağa uyğun tək bir yol yoxdur və dəstək uşağa görə biçimlənir. Bu bölmədə müəyyən bir müalicə ya da dərman təklif edilmir; vacib olan ailənin doğru mütəxəssislə əməkdaşlıq içində irəliləməsidir.

Nə vaxt qiymətləndirmə istənməlidir

Uşağınızın diqqət, hərəkətlilik ya da səbirlə bağlı çətinlikləri aylardır davam edirsə, birdən çox mühitdə görünürsə və məktəb uğurunu, dostluqlarını ya da ev içindəki rahatlığı aydın şəkildə təsir edirsə, bir mütəxəssisdən qiymətləndirmə istəmək yerinə düşər. Qiymətləndirmə üçün həm ailənin, həm də müəllimin müşahidələri dəyərlidir; çünki uşağı fərqli mühitlərdə tanıyan şəxslərin birlikdə danışdıqları mənzərənin tamamını görməyi təmin edir. Ayrıca daha əvvəl sakit və problemsiz bir uşaqda diqqət problemlərinin qəfil başlaması, qısa "dalma" atakları, geriyə doğru inkişaf itkisi ya da baş ağrısı kimi əlavə əlamətlər varsa, bunlar fərqli səbəbləri düşündürə biləcəyindən vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir.

• DÇHP bir dəcəllik ya da ailə səhvi deyil; beynin əyləc və diqqət sistemlərinin bir az fərqli işləməsi ilə əlaqəli bir inkişaf vəziyyətidir.
• Problem diqqətin yoxluğu deyil, diqqəti istənən yerə yönəldib orada saxlaya bilməyin çətinliyidir; buna görə də uşaq sevdiyi bir işə asanlıqla dalarkən, darıxdırıcı bir işdə tez dağıla bilər.
• Adi hərəkətlilikdən ayırmaq üçün üç meyara baxın: çətinliklərin davamlılıq göstərməsi, birdən çox mühitdə olması və uşağın həyatını həqiqətən çətinləşdirməsi.
• Rejim, aydın və qısa qaydalar, müsbət möhkəmləndirmə, hərəkət fasilələri və məktəblə əməkdaşlıq evdə ən çox işə yarayan dəstəklərdir.
• Çətinliklər aylardır davam edir, bir çox mühitdə görünür və uşağın məktəbini, dostluqlarını ya da rahatlığını pozursa bir mütəxəssis qiymətləndirməsi istəməkdən çəkinməyin; erkən dəstək uşağın özünə inamını qoruyur.