Yuxu və Yuxu Problemləri

Bir uşağın gecələr yatması, sadəcə dincəlməsi demək deyil. Yuxu, beynin ən intensiv işlədiyi zamanlardan biridir. Gün ərzində öyrənilən hər şey, atılan hər yeni addım, danışılan hər yeni söz və yaşanan hər hiss, beynə davamlı olaraq ancaq yaxşı bir yuxu zamanı yerləşir. Yəni yuxu, beynin o günü "qeyd etdiyi" saatlərdir. Buna görə də uşağınızın yuxusuna göstərdiyiniz qayğı, sadəcə onun daha az əsəbi olması üçün deyil, inkişaf edən beynini qorumaq üçün də çox dəyərlidir. Bu bölmədə yuxunun niyə bu qədər vacib olduğunu, yaşa görə nə qədər yuxuya ehtiyac duyulduğunu, sağlam yuxu vərdişlərinin necə qurulduğunu, tez-tez görülən yuxu problemlərini və nə vaxt bir mütəxəssisə müraciət etmək lazım olduğunu sadə bir dildə anlatacağıq.

Yuxu niyə bu qədər vacibdir

Oyaqkən gördüyümüz, eşitdiyimiz və öyrəndiyimiz məlumatlar, əvvəlcə beynin müvəqqəti bir anbarında gözləyir. Yuxu zamanı bu məlumatlar davamlı yaddaşa köçürülür. Bu səbəbdən yeni yeriməyi öyrənən bir körpə ya da məktəbdə yeni bir mövzu çalışan bir uşaq, öyrəndiklərinin davamlı olması üçün yaxşı bir yuxuya ehtiyac duyur. Az yatan ya da yuxusu tez-tez bölünən bir uşaqda yeni məlumatı öyrənmə və ağılda saxlama daha çətinləşir. Yuxu eyni zamanda beynin gün ərzində yığılan yorğunluğunu atdığı, özünü təmizlədiyi və ertəsi günə hazırlaşdığı bir təmir zamanıdır. Bədən böyüməsini təmin edən böyümə hormonunun böyük hissəsi də dərin yuxu zamanı ifraz olunur. Qısacası yuxu; öyrənmə, böyümə və emosional tarazlıq üçün qidalanma qədər təməl bir ehtiyacdır.

Yuxunun gündüz üzərindəki təsiri

Yuxu çatışmazlığının uşaqlardakı əlaməti, çox zaman böyüklərdəki kimi durğunluq deyil. Tam əksinə, yuxusuz bir uşaq ümumiyyətlə hərəkətlənir, yerində dura bilmir, diqqətini toplaya bilmir və daha tez əsəbiləşir. Yəni uşaq yorğunluğunu hərəkətlənərək örtə bilər. Buna görə də dərsdə diqqətini toplaya bilməyən, hərəkətli və impulsiv görünən bir uşaqda, başqa bir şey düşünülmədən əvvəl yuxusunun necə olduğu və xoruldayıb-xoruldamadığı mütləq gözdən keçirilməlidir. Bəzən diqqət və davranış problemi kimi görünən mənzərənin altından, düzəldilə bilən bir yuxu problemi çıxır.

Yaşa görə yuxu ehtiyacı

Uşağın yuxu rejimi doğuşdan etibarən yaşla birlikdə dəyişir. Yenidoğan körpələr gündə orta hesabla 14 ilə 17 saat yatır, amma bu yuxunu gecə-gündüz ayrımı etmədən, üç-dörd saatlıq hissələr halında alır. İlk aylarda tez-tez oyanmaq bir xəstəlik deyil, o yaşın təbii bir xüsusiyyətidir. Təxminən üçüncü aydan sonra körpə gecə ilə gündüzü ayırd etməyə başlayır və gecə yuxusu yavaş-yavaş uzanır. Yeriməyə başlayan bir uşağın gündəlik yuxu ehtiyacı, gündüz şəkərləmələri ilə birlikdə təxminən 11 ilə 14 saatdır. Məktəbəqədər dövrdə bu ehtiyac 10 ilə 13 saata enir və gündüz yuxusu çox zaman 3-5 yaş arasında buraxılır. İbtidai məktəb çağında gecə 9 ilə 12 saat yuxu tipikdir; bu, yuxunun ən müntəzəm olduğu və diqqət ilə məktəb uğurunu birbaşa təsir etdiyi dövrdür. Yeniyetmələrin isə 8 ilə 10 saat yuxuya ehtiyacı var, amma bioloji saatları gec yatmaya köçdüyü üçün bir çox yeniyetmə məktəb günlərində bunun altında yatır.

Sağlam yuxu üçün evdə nələr edilə bilər

Sağlam yuxunun təməli, uşağın tək başına yuxuya dala bilməyi öyrənməsidir. Bunu dəstəkləyən vərdişlərə yuxu gigiyenası deyilir. Yuxu gigiyenası, uşağın beyninə "artıq yuxu vaxtı" mesajını müntəzəm olaraq verən sadə amma davamlı bir nizamdır. Aşağıdakı başlıqlar körpəlikdən yeniyetməliyə qədər hər yaşda işə yarayır.

• Hər gün eyni saatda yatıb eyni saatda qalxın; həftə içi ilə həftə sonu arasındakı fərq bir saatı keçməsin.
• Yatmadan əvvəl həmişə eyni sıranı izləyən sakit bir rejim qurun; məsələn ılıq hamam, diş fırçalama, pijama və birlikdə kitab oxuma.
• Yuxudan ən azı bir saat əvvəl televizor, planşet və telefonu bağlayın; ekranların işığı beyni oyaq saxlayır.
• Yatağın yalnız yuxu ilə əlaqələndirilməsinə diqqət göstərin; yataqda tapşırıq edilməsin, ekran izlənilməsin və yataq bir cəza yeri olmasın.
• Otaq qaranlıq, səssiz və sərin olsun; bu şərait yuxuya keçidi asanlaşdırır.
• Yatmadan əvvəlki son saatı qaçhaqaç və hərəkətli oyun yerinə sakit bir keçidə ayırın.

Yenidoğan körpələrdə isə klassik yuxu təlimi hələ tətbiq edilmir. Bu dövrdə məqsəd, gündüzü işıqlı və hərəkətli, gecəni qaranlıq və səssiz tutaraq körpəyə gecə-gündüz fərqini öyrətməkdir. Körpəni tamamilə yatıb qalmadan, yuxusu gəldiyi bəlli olduqda yatağına "yuxulu amma oyaq" olaraq buraxmaq, tək başına yuxuya dalmağı öyrənməsinin ilk addımıdır. Təhlükəsiz yuxu üçün körpə hər yuxuda arxası üstə yatırılmalı, yataq sərt olmalı, yastıq, yorğan və oyuncaqlar yatağa qoyulmamalı və körpə ana-ata ilə eyni otaqda amma öz yatağında yatmalıdır.

Tez-tez görülən yuxu problemləri

Uşaqlarda ən çox görülən yuxu problemi, yuxuya dalma və yuxunu davam etdirmə çətinliyidir. Bəzi uşaqlar yalnız müəyyən şəraitdə, məsələn yellənərək, əmdirilərək ya da ana-atanın yanında yuxuya dala bilər hala gəlir. Gecə qısamüddətli oyandıqlarında, ki bu hamıda olan təbii bir vəziyyətdir, ilk yatdıqları şəraiti axtarırlar və tapmayanda ağlayaraq yanlarına birini çağırırlar. Bəzi uşaqlarda isə problem yatma zamanına müqavimət göstərmək, oyalanmaq və sövdələşmək şəklində ortaya çıxır. Bu vəziyyətlər bir xəstəlik deyil, öyrənilmiş bir vərdişdir və davamlı, səbirli bir yanaşma ilə düzəlir.

Başqa bir tez-tez rast gəlinən mövzu, kabus ilə gecə terrorunun qarışdırılmasıdır; halbuki bunlar bir-birindən fərqlidir. Gecə terroru ümumiyyətlə gecənin ilk yarısında görülür: uşaq qəfil çığıraraq oturur, gözləri açıqdır amma yuxudadır, ətrafını tanımır, tərli ola bilər və səhər bu hadisəni heç xatırlamaz. Bu ataklarda uşağı oyatmağa çalışmaq vəziyyəti daha da qarışdıra bilər; ən doğrusu təhlükəsizliyini təmin edib atağın öz-özünə keçməsini gözləməkdir. Gecə terroru ümumiyyətlə zərərsizdir və əksər uşaqda yeniyetməlikdə öz-özünə yoxa çıxır. Kabuslar isə səhərə yaxın görülür: uşaq tamamilə oyanır, qorxulu yuxunu aydın xatırlayır və sakitləşdirilmək istəyir. Kabus görən uşağa güvən verən, sakit bir davranış və gündüz stresini azaltmaq kömək edir.

Bəzi uşaqlar yuxuda yeriyir ya da yuxuda danışır. Yuxugəzərlikdə uşaq yataqdan qalxıb məqsədsizcə gəzə bilər; bu zaman da huşu tam açıq deyil və hadisəni xatırlamır. Bu vəziyyətlər ümumiyyətlə xoş xasiyyətlidir və yorğunluq, yuxusuzluq ya da qızdırma kimi hallarda daha tez-tez ortaya çıxır. Burada ən vacib mövzu təhlükəsizlikdir: evin qapıları və pəncərələri təhlükəsiz hala gətirilməli, uşağın düşüb yaralanmasını önləyəcək tədbirlər alınmalıdır. Bir də ayaqlarda narahatlıq var: bəzi uşaqlar axşam yatağa girəndə ayaqlarını rahat tuta bilmir, daim hərəkət etdirmək istəyir və buna görə yuxuya dalmaqda çətinlik çəkir. Bu şikayət bəzən "böyümə ağrısı" sanılaraq keçişdirilir; halbuki altında düzəldilə bilən səbəblər ola bilər, buna görə həkimə deyilməsi vacibdir.

Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli

Bəzi əlamətlər, işin bir mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsi lazım olduğunu göstərir. Şu hallarda mütləq həkimə müraciət edin:

• Uşağınız hər gecə uca səslə xoruldayırsa.
• Yuxuda nəfəsinin qısamüddətli dayandığını, sonra dərin bir nəfəs alaraq davam etdiyini fərq edirsinizsə.
• Ağzı daim açıq nəfəs alırsa ya da nəfəs almaq üçün çətinlik çəkir kimidirsə.
• Gecə kifayət qədər yatdığı halda gündüz həddindən artıq yuxulu və durğundursa.
• Yuxu problemləri həftələrlə davam edir, düzəlmir və həm uşağı həm ailəni yıpradırsa.
• Məktəb çağında olduğu halda yenidən gecə altını isladmağa başladısa.

Bu əlamətlər, uşağın yuxuda kifayət qədər nəfəs ala bilmədiyi bir problemə işarə edə bilər. Ən çox rast gəlinən səbəbi burun əti və badamcıqların böyüməsidir və çox zaman bunların düzəldilməsi ilə yalnız yuxu deyil, iştaha, böyümə və gündüzki diqqət də aydın şəkildə düzəlir. Buna görə bu əlamətləri "dəcəllik" ya da "keçər" deyərək görməzdən gəlməmək lazımdır.

• Yuxu passiv bir dincəlmə deyil, beynin öyrəndiklərini qeyd etdiyi, özünü təmir etdiyi və böyüməni dəstəklədiyi aktiv bir prosesdir.
• Körpəlikdə tez-tez oyanmaq təbiidir, amma məktəb çağında xoruldama və gündüz həddindən artıq yuxu hali normal deyil; qiymətləndirilməlidir.
• Müntəzəm yatış-qalxış saatı, yatmadan əvvəl ekransız və sakit bir rejim, qaranlıq və sərin bir otaq yuxunun ən güclü dəstəkləridir.
• Yuxusuz uşaq çox zaman durğunlaşmır, tam əksinə hərəkətlənir; diqqət və davranış probleminin altında yuxu çatışmazlığı ola bilər.
• Xoruldama, nəfəs fasiləsi, davam edən yuxu problemi ya da həddindən artıq gündüz yuxululuğu varsa vaxt itirmədən bir həkimə müraciət edin.