Sosial və Emosional İnkişaf

Uşağınız dünyaya gəldiyində tək başına çox az şey edə bilirdi; acdıqda və ya qorxduqda tək edə bildiyi ağlamaq idi. Amma bu çarəsizlik bir çatışmazlıq deyil, əslində ən güclü tərəfi idi; çünki uşağınızı sizə bağlayan, sizin ona qaçmağınızı təmin edən də məhz bu idi. Körpənin beyni sosial bir beyindir. Yəni sevgi, yaxınlıq, baxış və toxunuş uşağınız üçün yalnız gözəl duyğular deyil, beyninin sağlam qurulması üçün ehtiyac duyduğu həqiqi bir qidadır. Bu bölmədə uşağınızın daxili dünyasını necə qurduğunu, duyğularını necə öyrəndiyini və başqa insanlarla necə əlaqə qurmağa başladığını birlikdə görəcəyik. Yolun hər addımında sizin istiliyiniz ən böyük köməkçisi olacaq.

Təhlükəsiz bağ niyə bu qədər vacibdir

Uşağınızla qurduğunuz ilk bağa təhlükəsiz bağlanma deyirik; yəni uşağınızın "bir şey olsa anam və ya atam yanımda olar" deyə içdən-içə bilməsi. Körpəniz ağladığında onu qucağınıza aldığınızda, danışaraq sakitləşdirdiyinizdə, ona hər dəfə bunu öyrədirsiniz: Bu dünya təhlükəsiz bir yerdir və mən dəyərliyəm. Zamanla uşağınız sizi bir təhlükəsiz baza kimi istifadə etməyə başlayır. Otaqda oyuncaqlara doğru gedir, bir şeylər kəşf edir, sonra dönüb sizə baxır və ya toxunur, etibar təzələyir və yenidən oyununa qayıdır. Bu gedib-gəlmə sağlam bir işarədir; uşağınız sizə etibar etdiyi üçün cəsarətlə uzaqlaşa bilir.

Bu etibar bir gündə qurulmur, kiçik anların təkrarı ilə əmələ gəlir. Körpənizi qidalandırarkən üzünə baxmaq, gülümsəmək, onunla danışmaq, qarnını doydurmaq qədər vacibdir. Bəzən ana və ya atanın özünü çox yorğun və ya tükənmiş hiss etdiyi dövrlər olur; doğuşdan sonrakı çöküntü kimi vəziyyətlər həm sizi, həm körpənizi çətinləşdirir. Belə vaxtlarda özünüzə kömək axtarmaq bir zəiflik deyil, uşağınıza etdiyiniz ən gözəl yaxşılıqlardan biridir. Özünüzü yaxşı hiss etdiyinizdə, o istiliyi uşağınıza da daha asan verirsiniz.

Sosial gülümsəmə və ilk qarşılıqlı anlar

Körpənizin ilk həqiqi sosial gülümsəməsi çox zaman ikinci ayın sonuna doğru üzünüzə baxaraq gəlir və çox ailənin qəlbini əridir. Bu gülümsəmə təsadüfi deyil; sizi tanıdığının, sizinlə bir mübadilə qurmağa başladığının işarəsidir. Körpəniz sizə gülümsəyir, siz cavab verirsiniz, o daha çox gülümsəyir. Məhz bu irəli-geri axın uşağınızın ilk söhbətidir. Onunla danışarkən sizi təqlid etməyə çalışdığını, səs tonunuza və üz ifadənizə uyğunlaşdığını görəcəksiniz. Uşağınız hələ danışa bilməsə də gözlərinizlə, səsinizlə və toxunuşunuzla qurulan bu bağı çox yaxşı anlayır. Bu qarşılıqlılıq elə həssasdır ki, siz bir neçə dəqiqə üzünüzü ifadəsiz buraxsanız belə körpəniz narahat olur. Buna görə uşağınızla göz-gözə gəlməyə ayırdığınız zaman heç vaxt boşa getmir.

Ortaq diqqət və dünyanı birlikdə paylaşmaq

Uşağınız böyüdükcə ortaya çıxan çox dəyərli bir bacarıq var: ortaq diqqət. Yəni uşağınızın bir şeyə baxıb sonra sizə dönməsi, "sən də gördünmü?" der kimi baxışlarını sizinlə paylaşması. Bir təyyarə gördükdə onu barmağı ilə göstərməsi, siz bir şeyi işarə etdiyinizdə o istiqamətə baxması, adını eşitdiyində sizə dönməsi. Bunların hamısı uşağınızın sizinlə eyni anı paylaşmağı öyrəndiyini göstərir. Bu paylaşma gələcəkdə danışığın, dostluq qurmağın və başqalarını anlamağın əsasıdır. Ümumiyyətlə körpəlik dövrünün sonlarına doğru aydınlaşır.

Duyğuları öyrənmək və yatışdırmaq

Balaca bir uşağın beynində maraqlı bir vəziyyət var. Duyğuların sürətlə alovlandığı bölgə çox erkən işləməyə başlayır, amma bu duyğuları frenləyən, sakitləşdirən bölgə ən yavaş yetkinləşən yerdir. Uşağınızı, qaz pedalı sonuna qədər basılı, amma frenləri hələ tam quraşdırılmamış bir maşına bənzədə bilərsiniz. Buna görə balaca uşaqlar birdən hirslənib birdən ağlaya bilər. Bu bir ərköyünlük və ya tərbiyəsizlik deyil; beyninin əlaqəli hissəsi hələ tam inkişaf etmədiyi üçündür. Fren zamanla, illər içində quraşdırılır.

İki və üç yaşlarında hirs və məyusluq ən çox yaşanan duyğulardır. Uşağınız etmək istədiyi şeyi hələ edə bilmədiyində və ya istəyini anladacaq sözləri tapa bilmədiyində sıxılır və hirs tutmasına girir. O an ona məntiqli izahatlar verməyiniz çox işə yaramır, çünki uşağınız o sırada dinləməkdə deyil, yalnız hiss etməkdədir. Sizin vəzifəniz onun müvəqqəti olaraq çöldən freni olmaqdır; sakit qalmaq, ona sarılmaq və ya yanında durmaq, fırtına keçənə qədər təhlükəsiz bir liman olmaq. Siz sakit qaldıqca uşağınız da yavaş-yavaş sakitləşməyi öyrənir.

Burada çox işə yarayan sadə bir üsul var: duyğunu adlandırmaq. Uşağınıza "indi çox hirslisən", "dostun oyuncağını alanda üzüldün" kimi cümlələrlə nə hiss etdiyini demək onun sakitləşməsinə kömək edir. Bir duyğuya ad verildiyində, o duyğu daha idarəolunan hala gəlir. Duyğularını tanıyan və adlandıra bilən uşaqlar həm daha asan sakitləşir, həm də dostları ilə anlaşılmazlıqlarını daha gözəl həll edir. Üç və dörd yaşlarına doğru hirs tutmaları seyrəkləşir, uşağınız növbə gözləməyi, bir az səbir etməyi öyrənməyə başlayır. Yenə də yorğun ikən, ac ikən və ya xəstə ikən ən yetkin uşaq belə daha kiçik reaksiyalara geri dönə bilər; bu son dərəcə təbiidir.

Hər uşaq fərqlidir: xasiyyət

Bəzi uşaqlar anadangəlmə daha hərəkətli, daha maraqlı və daha coşğuludur. Bəziləri isə daha utancaq, yeni mühitlərə və yeni insanlara isinməsi vaxt alan, ehtiyatlı uşaqlardır. Bunların ikisi də tamamilə normaldır. Utancaq bir uşaq pozuq deyil; yalnız dünyaya daha diqqətli yanaşan bir uşaqdır. Bu uşaqlar yeni bir yerə girdiyində bir az vaxta və sizə tutunmağa ehtiyac duyur. Onları məcbur etmək əvəzinə, isinmələri üçün müddət tanımaq ən doğru yanaşmadır.

Həssas xasiyyətli uşaqların gözəl bir tərəfi var: dəstəkləyici, isti bir mühitdə çox zaman yaşıdlarını belə keçəcək şəkildə çiçəklənir. Yəni həssaslıq yalnız bir kövrəklik deyil, doğru mühitdə bir güc mənbəyidir. Uşağınızın xasiyyətini tanımaq və onun tərzinə uyğun davranmaq verə biləcəyiniz ən dəyərli dəstəklərdən biridir.

Dostluqlar və birlikdə oynamaq

Uşağınız üç yaşından sonra ailənin xaricinə, yaşıdlarına doğru açılmağa başlayır. Dostluqlar əslində ailədəki münasibətlərdən daha çətindir, çünki orada güc bərabərdir. Uşağınız istədiyini əldə etmək üçün ağlamaq əvəzinə anlaşmağı, növbəsini gözləməyi və dostunun baxış bucağını düşünməyi öyrənmək məcburiyyətində qalır. Oyun, uşağınızın bunu sınayaraq öyrəndiyi ən gözəl sahədir. Əvvəl tək başına, sonra yan-yana amma ayrı-ayrı, ən sonda birlikdə süjet quraraq oynamağa keçir. Evcilik kimi rol oyunları uşağınızın düşünmə, danışıq və əməkdaşlıq bacarıqlarını bir arada işlədir.

Uşağınız böyüdükcə təəccüblü bir bacarıq qazanır: başqa insanların onunkindən fərqli düşündüyünü, fərqli şeylər bildiyini anlamağa başlayır. Ümumiyyətlə dörd-beş yaş civarında inkişaf edən bu qavrayış uşağınızın özünü bir başqasının yerinə qoya bilməsinin ilk addımıdır. Məhz empatiyanın əsası buradan cücərir. Bu bacarığın ən gözəl müəllimi sizsiniz; oyunun içində paylaşmağı, növbə gözləməyi və nəzakətli olmağı ona bizzat göstərərək öyrədirsiniz.

Ekranlar barədə bir xatırlatma

Son illərdə uşaqların sosial inkişafını çətinləşdirən yeni bir mövzu var: ekranların həddindən artıq istifadəsi. Planşet, telefon və televizor uşağınızın üz-üzə qarşılıqlı əlaqəsinin yerini aldıqda, o qarşılıqlı baxış və danışıq mübadiləsindən məhrum qalır. Səhiyyə qurumları iki yaşdan aşağı görüntülü zəng xaricində ekrandan uzaq durulmasını, sonrakı illərdə isə məhdud və mümkünsə sizinlə birlikdə izlənən istifadəni tövsiyə edir. Ekranın yerini alan hər isti söhbət, hər birlikdə oynanan oyun uşağınız üçün çox daha dəyərlidir.

Nə zaman diqqətli olmalı

Uşağınızın sosial və emosional inkişafında çox eniş-yoxuşlu dövr keçicidir. Amma bəzi işarələr bir mütəxəssisdən rəy almaq üçün sizi yönləndirməlidir. Bu vəziyyətlərdə uşaq həkiminizə və ya uşaq nevroloquna müraciət etmək yerində olar:

• 6 ilə 9 ay arasında sosial gülümsəmənin və qarşılıqlı mübadilənin heç görülməməsi
• Adını dediyinizdə sizə dönüb baxmaması
• Bir şeyi işarə etməməsi, sizin göstərdiyinizə baxmaması, yəni ortaq diqqətin qurulmaması
• Göz təmasından daim və əhəmiyyətli şəkildə qaçınması
• Yaşıdlarına heç maraq göstərməməsi
• Əvvəllər qazandığı sözləri və ya bacarıqları itirməsi
• Yaşına görə çox uzun sürən, heç bir şəkildə yatışdırıla bilməyən hirs tutmaları və ya qapanıb donma halları

Bu işarələrin görülməsi bir son deyil, erkən hərəkət etmək üçün bir fürsətdir. Uşaqlığın ilk illəri beynin ən çevik, öyrənməyə ən açıq olduğu dövrdür. Erkən fərq edib dəstək almaq çox şeyi dəyişə bilər.

• Uşağınızın beyni sosial bir beyindir; sevginiz, baxışınız və toxunuşunuz onun üçün həqiqi bir qidadır.
• Təhlükəsiz bağ kiçik anların təkrarı ilə qurulur; uşağınız sizə etibar etdikcə dünyanı cəsarətlə kəşf edir.
• Balaca uşaqların hirs tutmaları bir ərköyünlük deyil, beynin freni hələ tam inkişaf etmədiyi üçün yaşanan təbii bir vəziyyətdir; siz sakit qaldıqca o da sakitləşməyi öyrənir.
• Duyğuları adlandırmaq uşağınızın sakitləşməsinə kömək edir; utancaq və ya hərəkətli olmaq hər uşağın özünəməxsus və normal bir tərəfidir.
• Göz təmasının azalması, adına reaksiya verməmə və ortaq diqqətin qurulmaması kimi işarələrdə erkən rəy almaq ən güclü addımınızdır.