Beyin, Neyronlar və Tutma Nədir?

Uşağınızın epilepsiyasını anlamağın ən yaxşı yolu, əvvəlcə beynin sağlam vəziyyətdə necə işlədiyini başa düşməkdən keçir. Mürəkkəb görünsə də, əsas fikir olduqca sezgisəldir və bu təməli qavradığınız zaman, həkiminizin sizə danışdığı demək olar ki, hər şey öz yerinə oturacaq.

Beyin: Milyardlarla Kiçik Xəbərçinin Orkestri

Beyin bədənin idarəetmə mərkəzidir. Düşünmək, danışmaq, yerimək, görmək, xatırlamaq, gülmək, ürək döyüntüsünü və nəfəsi tənzimləmək kimi ağlınıza gələn hər funksiya beyində başlayır. Beyni təşkil edən əsas struktur daşına neyron (sinir hüceyrəsi) deyilir. İnsan beynində təxminən 86 milyard neyron vardır. Bu neyronlar bir-biri ilə daim danışır; tıpkı nəhəng bir orkestrin hər bir çalğı alətinin uyum içində çalması kimi.

Neyronlar bir-biri ilə elektrik və kimyəvi siqnallar vasitəsilə əlaqə saxlayır. Bir neyron oyanldığında kiçik bir elektrik cərəyanı yaradır; bu cərəyan hüceyrənin ucuna çatdıqda neyrotransmitter adlanan kimyəvi xəbərçilərin ifrazına səbəb olur. Bu xəbərçilər növbəti neyronu ya oyanldır, ya da sakitləşdirir. Sağlam bir beyində bu oyanlma və sakitləşdirmə mükəmməl bir tarazlıq içindədir.

Sadə bir bənzətmə

Beyni bir şəhərin elektrik şəbəkəsi kimi düşünün. Milyonlarla lampa (neyron) kabellərlə bir-birinə bağlıdır və nizamlı, nəzarətli şəkildə yanıb-sönür. Hər şey qaydasında olduqda şəhər işıqlı və nizamlıdır.

Tutma, bu şəbəkədə qəflətən ortaya çıxan nəzarətsiz bir həddindən artıq yüklənməyə bənzəyir: Bir qrup lampa eyni anda və həddindən artıq güclü şəkildə yanıb-sönməyə başlayır. Məhz bu qəfləti, sinxron və həddindən artıq elektrik boşalması, tutmanın beyindəki qarşılığıdır.

Tutma Zamanı Beyində Nə Baş Verir?

Tutma, beyindəki bir qrup neyronun normaldan çox daha çox, qəfləti və həddindən artıq sinxron şəkildə elektrik boşalması etməsi ilə ortaya çıxan müvəqqəti bir hadisədir. Bu anormal elektrik fəaliyyəti beynin hansı bölgəsində başlayıbsa və hara yayılıbsa, tutmanın kənardan görünən əlamətlərini də o bölgə müəyyən edir.

Məsələn, anormal fəaliyyət hərəkəti idarə edən bölgədə başlarsa, qolda və ya ayaqda qıcolma, sıçrayış görünə bilər. Görmə mərkəzində başlarsa, uşaq işıqlar, rənglər görə bilər. Şüur və fərqindalıqla bağlı geniş şəbəkələr təsirlənərsə, uşaq bir müddət dalıb-gedə bilər, ətrafa reaksiyasız qala bilər. Bu səbəbdən tutmalar tək tipli deyil; beyindəki mənşə və yayılmaya görə çox fərqli formalarda qarşımıza çıxır. Kitabın sonrakı bölmələrində bu fərqli tutma tiplərini ətraflı şəkildə nəzərdən keçirəcəyik.

Çox vacib bir məqamı vurğulamaq istəyirik: Tutma zamanı beyindəki bu elektrik fırtınası, əksər hallarda öz-özünə dayanır. Beynin öz əyləc mexanizmləri işə düşür və fəaliyyət normala qayıdır. Tutmadan sonra uşaq bir müddət yorğun, yuxulu və ya çaşqın ola bilər; buna postiktal dövr (tutmadan sonrakı dövr) deyilir.

Oyanlma və Sakitləşdirmə Tarazlığı

Beyindəki ən vacib oyanldıcı (eksitator) xəbərçi qlutamat, ən vacib sakitləşdirici (inhibitor) xəbərçi isə GABA adlı maddədir. Tutmaların əksəriyyətində ortaq nöqtə, bu tarazlığın müvəqqəti olaraq oyanlma istiqamətində pozulmasıdır: Ya əyləclər kifayət qədər işləmir, ya da qaz pedalı həddindən artıq basılıdır. Epilepsiya dərmanlarının bir çoxu məhz bu tarazlığı yenidən qurmağa çalışır; bəziləri həddindən artıq oyanlmanı azaldır, bəziləri sakitləşdirici təsiri gücləndirir. Dərmanları izah edərkən bu məntiqə yenidən qayıdacağıq.

Uşağın İnkişaf Edən Beyni: Niyə Uşaqlar Fərqlidir?

Uşaq beyni böyüklərin beynindən fərqlidir; hələ inkişaf edir, yetkinləşir və yeni əlaqələr qurur. Bu vəziyyətin iki üzü vardır. Bir tərəfdən inkişaf etməkdə olan beyin, müəyyən yaşlarda tutmalara daha meyilli ola bilər; bu səbəbdən bəzi epilepsiya tipləri yalnız müəyyən yaş aralıqlarında ortaya çıxır. Digər tərəfdən uşaq beyninin bu çevikliyi (neyroplastiklik) böyük bir üstünlükdür: Uşaqlar sağalma və uyğunlaşma baxımından böyüklərdən çox daha yüksək bir tutuma malikdir. Bir çox uşaqlıq dövrü epilepsiyası, beyin yetkinləşdikcə öz-özünə geriləyir və yox olur.

Beynin Bölgələri və Vəzifələri

Tutmaların niyə bu qədər fərqli görünə bildiyini anlamaq üçün, beynin fərqli bölgələrinin fərqli vəzifələri olduğunu bilmək kömək edir. Beynin ön hissəsi (frontal bölgə) hərəkət, planlama və qərar vermə ilə; yan hissələri (temporal bölgə) yaddaş, hisslər və eşitmə ilə; üst-arxa hissələri toxunma və mövqe ilə; ən arxa hissəsi isə görmə ilə bağlıdır. Bir tutma hansı bölgədən qaynaqlanır və hara yayılırsa, əlamətləri də o bölgənin vəzifəsinə görə formalaşır. Məsələn, görmə bölgəsindən qaynaqlanan bir tutmada uşaq işıqlar görə bilərkən, hərəkət bölgəsindən qaynaqlanan bir tutmada qolunda qıcolma ola bilər.

Bu məlumat, həkiminizin niyə tutmanın “haradan başladığını” bu qədər əhəmiyyət verdiyini də izah edir: Əlamətlər, sanki bir xəritə kimi, tutmanın beyindəki mənbəyinə işarə edir. Bu səbəbdən tutmanın ilk əlamətini (gözlərin istiqaməti, ilk qıcolan üzv kimi) yaxşı müşahidə etmək, diaqnoz üçün çox dəyərlidir.

Tutma Astanası Anlayışı

Hər insanın bir “tutma astanası” vardır; bu, beynin tutma yaratmağa nə qədər müqavimətli olduğunu ifadə edən bir anlayışdır. Astanası yüksək olan bir şəxsdə tutma baş verməsi çətindir; astanası aşağı olan birində isə daha asandır. Epilepsiyalı uşaqlarda bu astana müxtəlif səbəblərlə daha aşağıdır. Yuxusuzluq, hərarət və stress kimi tetikleyicilər bu astananı müvəqqəti olaraq daha da aşağı salaraq tutmanı asanlaşdırır; dərmanlar isə astananı yüksəldərək tutmaların qarşısını almağa çalışır. Bu sadə anlayış, həm tetikleyicilərdən qaçınmağın, həm də dərmanları müntəzəm istifadə etməyin niyə vacib olduğunu izah edir.