Təkrarlayıcı Davranışlar, Məhdud Maraq Sahələri və Rutinlər

DSM-5-in ikinci əsas diaqnoz sahəsi olan təkrarlayıcı davranışlar və məhdud maraq sahələri dörd alt ölçüdə təsvir olunur: qəlibləşmiş/təkrarlayıcı hərəkətlər, eyniliyə (dəyişməzliyə) israr/rutinlərə bağlılıq, çox məhdud və yoğun maraq sahələri, və duyğu qıcıqlarına həddindən artıq və ya az cavab (duyğu həssaslığı, 8-ci Bölmədə ayrı ələ alınacaq).

Qəlibləşmiş/Təkrarlayıcı Hərəkətlər və Danışıq

"Stimming" olaraq da bilinən təkrarlayıcı hərəkətlər arasında əl çalma, barmaq oynatma, yellənmə, barmaq ucunda yeriş və əşyaları fırlatma sayıla bilər. Danışıqda isə exolaliya (eşidilən söz və ya cümlələrin -dərhal və ya gecikmiş olaraq- təkrarlanması), özünəməxsus söz istifadələri və ya sabit ifadə qəlibləri görülə bilər.

Bu davranışların funksiyasını anlamaq vacibdir: Təkrarlayıcı hərəkətlər əksərən özünü tənzimləmə, duyğu axtarışı və ya emosional ifadə funksiyası daşıyır; həyəcan, narahatlıq, xoşbəxtlik və ya həddindən artıq oyanma anlarında arta bilər. Bu davranışları avtomatik olaraq "dayandırılmalı olan" davranışlar kimi görmək əvəzinə, əvvəlcə funksiyasını anlamaq ("bu davranış uşağıma nə verir?") daha yaradıcı bir yanaşmadır.

Məlumat Qutusu — Stimming Haqqında Güncəl Baxış

Təkrarlayıcı hərəkətlərin (stimming) hamısı "pis" və ya "müalicə edilməli olan" davranışlar deyil. Zərərsiz stimming (əl çalma, yellənmə kimi), uşağın özünü sakitləşdirməsinə və ya duyğularını tənzimləməsinə kömək edən funksional bir mexanizm ola bilər. Güncəl klinik yanaşma yalnız uşağa və ya başqalarına zərər verən, öyrənməni ciddi şəkildə əngəlləyən və ya sosial olaraq ciddi kənarlaşdırmaya yol açan davranışları hədəfləməyi, zərərsiz stimming-i isə olduğu kimi qəbul etməyi tövsiyə edir.

Eyniliyə İsrar və Rutinlərə Bağlılıq

Bir çox ASP-li uşaq gündəlik rutinlərdəki dəyişikliklərə (fərqli bir yol, fərqli bir boşqab, mebelin yerinin dəyişməsi) aydın narahatlıqla reaksiya verir. Bu, inadkarlıq və ya "əzizlənmişlik" deyil; öngörülənlik (proqnozlaşdırıla bilmə) bu uşaqlar üçün dünyanı daha az narahatedici və daha anlaşıqlı hala gətirən bir başa çıxma strategiyasıdır. Sərt düşüncə qəlibləri ("ya hər şey ya heç" tərzi düşüncə, keçidlərdə çətinlik) də bu kateqoriyaya daxildir.

Çox Məhdud və Yoğun Maraq Sahələri

Bəzi ASP-li uşaqlar müəyyən bir mövzuya (dinozavrlar, qatarlar, xəritələr, müəyyən bir cizgi film personajı, saylar) qeyri-adi yoğunluqda və dərinlikdə maraq duyur. Bu maraq sahələri, düzgün dəstəkləndikdə güclü bir öyrənmə motivasiyası mənbəyi, sosial əlaqə körpüsü (eyni marağı paylaşan yaşıdlarla) və hətta gələcəkdə peşəkar bir yönəlim halına gələ bilər. Klinik yanaşmamızda bu maraq sahələrini boğmaq əvəzinə, öyrənmə və ünsiyyət hədəflərinə çatmaq üçün bir vasitə kimi istifadə etməyi tövsiyə edirik.

İpucu / Praktik Tövsiyə

Dəyişiklik gərəkən vəziyyətlərdə (tətil, köçmə, məktəb dəyişikliyi) uşağınızı görsel bir təqvim, sosial hekayə və ya "geri sayım" ilə əvvəlcədən hazırlamaq, ani dəyişikliklərin yol açdığı narahatlığı böyük ölçüdə azalda bilər. Bu mövzunu 36-cı Bölmədə daha ətraflı ələ alacağıq.

Bu Davranışlar Nə Zaman Klinik Olaraq Vacibdir?

Təkrarlayıcı davranışlar və rutinlərə bağlılıq müəyyən bir yoğunluqda tipik inkişafda da görülə bilər (məsələn kiçik uşaqların sevimli kitabını təkrar-təkrar oxutması). Klinik baxımdan vacib olan, bu davranışların gündəlik funksionallığı hansı dərəcədə təsir etdiyi, sosial iştirakı hansı dərəcədə məhdudlaşdırdığı və digər sahələrdəki (sosial ünsiyyət) tapıntılarla birlikdə qiymətləndirildikdə necə bir mənzərə yaratdığıdır. Bu səbəbdən bu tapıntılar heç vaxt tək başına deyil, bütöv bir qiymətləndirmənin bir hissəsi kimi şərh olunmalıdır.