Genetik Danışmanlık, Kalıtım Paternleri ve Aile Planlaması

Bir çocukta genetik tanı konulduğunda ailenin en sık sorduğu sorulardan biri, "bu bir sonraki çocuğumuzda da olur mu?" sorusudur. Doğru yanıt, saptanan varyantın kalıtım paternine ve de novo olup olmadığına bağlıdır.

• Kalıtım Paternleri ve Tekrarlama Riski
• Kalıtım Paterni
• Örnek Sendromlar
• Kardeşe Tekrarlama Riski
• De novo otozomal dominant (çoğu olgu)

Dravet (SCN1A), STXBP1, SYNGAP1, KCNQ2, Kabuki, Coffin-Siris, Pitt-Hopkins

• ~%1-2 (germline mozaisizm olasılığı nedeniyle sıfır değil)
• Otozomal dominant, kalıtsal olabilir
• Bazı GRIN1/2A/2B, bazı SCN2A/SCN8A olguları
• Etkilenen ebeveyn varsa %50, de novo ise ~%1-2
• X'e bağlı dominant

Rett sendromu (MECP2), CDKL5, Pitt-Hopkins (nadir X'e bağlı benzerleri)

Çoğu de novo; anneden taşıyıcılık nadir, mozaik anne varsa artmış risk

• X'e bağlı resesif/dominant, değişken
• Fragile X sendromu (FMR1 tam mutasyon)

Anne premutasyon taşıyıcısıysa sonraki gebeliklerde %50 (X'e bağlı geçiş)

• İmprinting/kromozomal (delesyon çoğunlukla de novo)
• Angelman (15q11-q13 delesyonu), Phelan-McDermid (22q13.3)

Delesyon de novo ise düşük; dengeli translokasyon taşıyıcı ebeveyn varsa belirgin artmış

• Otozomal resesif
• Bazı TSC olguları (nadir), bazı metabolik-genetik epilepsiler
• %25

Örnek olarak: Dravet sendromu (Bölüm 9), STXBP1 ensefalopatisi (Bölüm 13) ve Rett sendromu (Bölüm 5) bölümlerindeki kalıtım paterni notlarına bakınız.

Ebeveyn Testi (Segregasyon Analizi) Neden Önemlidir?

Çocukta saptanan bir varyantın ebeveynlerde de araştırılması (trio analiz), hem varyantın de novo mu yoksa kalıtsal mı olduğunu belirler hem de VUS olarak sınıflandırılan varyantların yeniden sınıflandırılmasına katkı sağlar. De novo saptanan bir varyant, patojenite açısından güçlü bir kanıt taşır (ACMG PS2 kriteri).

Prenatal ve Preimplantasyon Genetik Tanı Seçenekleri

Ailede tanımlanmış patojenik bir varyant varsa, sonraki gebeliklerde koryon villus örneklemesi (CVS, 11-13. haftalar) veya amniyosentez (15-20. haftalar) ile prenatal tanı mümkündür. Tüp bebek tedavisi planlayan ailelerde preimplantasyon genetik tanı (PGT-M) ile etkilenmemiş embriyonun seçilmesi bir seçenektir. Bu seçeneklerin sunulması, aileye zorunluluk değil bir bilgi hakkı olarak aktarılmalıdır.

Genetik Danışmanlık Görüşmesinin Yapısı

• Aile ağacı (pedigri) çıkarma: En az üç kuşağı kapsayan ayrıntılı soy geçmişi
• Kalıtım paterni ve risk hesaplaması: Sayısal risk oranlarının net biçimde ifade edilmesi
• Üreme seçeneklerinin sunulması: Doğal gebelik + prenatal tanı, PGT-M, gamet bağışı, evlat edinme — hiçbiri dayatılmadan
• Duygusal destek: Suçluluk duygusunun (özellikle X'e bağlı geçişte anne tarafında) normalleştirilmesi