Neden Olur? MECP2 Geni

Bir çocuğa Rett sendromu tanısı konduğunda anne babaların aklına gelen ilk sorulardan biri şudur: «Neden oldu, ben bir şey mi yanlış yaptım?» Bu bölüm, tam da bu sorunun yanıtını sade bir dille vermek için hazırlandı. Rett sendromunun büyük çoğunluğunun arkasında MECP2 adlı bir gendeki değişiklik yatar. Genetik konusu ilk bakışta ürkütücü gelebilir; ama söz konusu olan şey aslında oldukça anlaşılırdır ve en önemlisi, bu tablonun ortaya çıkmasında sizin bir kusurunuz yoktur.

MECP2: Beynin «Yönetici» Geni

Genlerimiz, vücudumuzun nasıl gelişip çalışacağını anlatan talimatlardır. MECP2 geni de beyin gelişiminde özel bir görev üstlenir: kendisi tek bir işi yapan bir işçi gibi değil, pek çok başka genin ne zaman ve ne kadar çalışacağını düzenleyen bir «yönetici» ya da bir orkestra şefi gibidir. Beyin hücreleri olgunlaşırken ve birbirleriyle bağlantılar kurarken bu düzenleyici rol çok kritiktir. MECP2 geni yeterince ya da doğru biçimde çalışamadığında, beyin gelişimindeki bu ince uyum bozulur ve zamanla Rett sendromunun bildiğimiz belirtileri ortaya çıkar. Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: sorun, beynin yapısındaki büyük bir hasar değil, hücreler arasındaki iletişimi düzenleyen bu ayarın istenildiği gibi kurulamamasıdır. Bu da neden bazı becerilerin bir süre kazanılıp sonra kaybedilebildiğini anlamamıza yardımcı olur.

Çoğu Zaman Yeni Bir Değişiklik (De Novo)

Rett sendromuna yol açan MECP2 değişikliğinin çok büyük bölümü, tıp dilinde de novo denen, yani yeni ortaya çıkan bir değişikliktir. Bu, değişikliğin anne ya da babadan miras alınmadığı, çocuğun kendi gelişimi sırasında kendiliğinden oluştuğu anlamına gelir. Hiçbir anne babanın önceden bilebileceği, önleyebileceği ya da fark edebileceği bir durum değildir. Hamilelik döneminde yapılan ya da yapılmayan hiçbir şey, yenilen bir yiyecek, yaşanan bir stres ya da bir kaza bunun nedeni değildir. Bu yüzden, içinizde bir suçluluk duygusu taşıyorsanız, onu bir kenara bırakmanızı içtenlikle rica ederiz. Çocuğunuzun ihtiyacı olan şey suçlanan bir ebeveyn değil, yanında sakin ve güçlü duran bir ebeveyndir.

Neden Çoğunlukla Kız Çocuklarında Görülür?

MECP2 geni, cinsiyeti de belirleyen X kromozomu üzerinde bulunur. Kız çocuklarında iki X kromozomu (XX), erkek çocuklarında ise bir X ve bir Y kromozomu (XY) vardır. Kızlarda ikinci bir X kromozomunun bulunması, sağlıklı çalışan diğer kopyanın bir ölçüde denge sağlamasına olanak tanır; bu nedenle Rett sendromlu kızlar yaşamlarını sürdürür ve zaman içinde gelişmeye devam ederler. Erkek çocuklarında ise dengeleyecek ikinci bir X kromozomu olmadığından, aynı gendeki ciddi değişiklikler çoğu zaman çok daha ağır seyreder ve klasik Rett tablosundan farklı bir görünüm alır. İşte bu kromozom farkı, Rett sendromunun neden neredeyse yalnızca kızlarda görüldüğünü açıklar. Erkek çocuklarında görülen daha seyrek durumların değerlendirilmesi ayrı bir uzmanlık gerektirir ve mutlaka bir hekimle görüşülmelidir.

Az da Fazla da Sorun Olabilir: Dozu Hassas Bir Gen

MECP2 geniyle ilgili anlaşılması gereken önemli bir özellik daha var: bu gen «doz» konusunda çok hassastır. Bunu bir ilaç dozu gibi düşünebilirsiniz; ilacın çok azı da çok fazlası da zararlı olabilir, olması gereken tam kararında olmasıdır. MECP2 için de benzer bir durum geçerlidir. Genin yeterince çalışmaması Rett sendromuna yol açarken, aynı genin gereğinden fazla çalışması da (MECP2 çoğalması denen ayrı bir durumda) yine gelişim sorunlarına neden olur. Bu «az da olmaz, fazla da olmaz» özelliği, neden Rett sendromu için ilaç geliştirmenin bu kadar özenli ve zorlu bir iş olduğunu da açıklar: amaç yalnızca bir eksiği tamamlamak değil, hassas bir dengeyi doğru noktada tutabilmektir. Tedavi çalışmalarının bugün nerede olduğunu ve umut veren yönlerini bu rehberin ilerleyen bölümlerinde daha ayrıntılı ele alacağız.

Rett sendromu tanısı; çocuğun belirtileri ve gelişim öyküsüyle birlikte, MECP2 genine bakan bir genetik testle kesinleştirilir. Bu test hem tanıyı doğrular hem de ileride yapılacak takip ve planlamada yol gösterir. Değişiklik çoğunlukla yeni (de novo) olduğundan, ailenin diğer çocuklarında aynı durumun görülme olasılığı genellikle düşüktür; ancak her ailenin durumu kendine özgüdür. Bir sonraki gebelik, kardeşler ve akrabalar için gerçek riskin ne olduğunu öğrenmek istiyorsanız, bu soruların yanıtı için bir genetik danışma görüşmesi almanız doğru olur. Prof. Dr. Burak Tatlı ya da sizi yönlendireceği genetik uzmanı, ailenizin özel durumunu değerlendirerek bu soruları netleştirebilir. Bilgi, çoğu zaman korkuyu azaltır ve doğru kararlar almanızı kolaylaştırır.