Dil ve İletişim Gelişimi

Çocuğunuzun ilk kelimesini duyduğunuz an, hiç unutulmayacak anlardan biridir. Ama işin sırrı şudur: iletişim, o ilk kelime çıkmadan çok önce başlar. Bebeğiniz daha tek bir söz söyleyemezken bile sizinle konuşmaktadır. Bir bakışla, bir gülümsemeyle, uzattığı küçük eliyle size bir şeyler anlatır. Bu bölümde çocuğunuzun sözsüz iletişimden ilk kelimelere, oradan da cümlelere uzanan yolculuğunu birlikte adım adım izleyeceğiz. Amacımız sizi kaygılandırmak değil; nelerin doğal olduğunu, nelerin dikkat gerektirdiğini ve gerektiğinde nereye başvuracağınızı sakin bir dille anlatmak.

Konuşmak ile iletişim kurmak aynı şey değil

Çoğu zaman "konuşma" ile "iletişim" birbirinin yerine kullanılır, oysa ikisi farklı şeylerdir. Konuşma, ağızdan çıkan seslerin işidir; dudakların, dilin ve nefesin uyum içinde çalışmasıdır. İletişim ise bir düşünceyi, bir isteği, bir duyguyu karşımızdakiyle paylaşabilmektir. Bir çocuk henüz net konuşamıyor olabilir ama gözleriyle, jestleriyle çok iyi iletişim kuruyor olabilir. Tersine, kelimeleri güzelce söyleyen bir çocuk aslında sizinle gerçek anlamda "bağ kurmuyor" olabilir. İşte bu yüzden çocuğunuzun gelişimini değerlendirirken sadece kaç kelime söylediğine değil, sizinle nasıl bağ kurduğuna da bakmak gerekir.

İletişim kelimelerden önce başlar

Bebeğinizin iletişim yolculuğu, henüz karnınızdayken başlar. Doğduktan sonraki ilk saatlerde bile bebekler annelerinin sesini yabancı bir sesten ayırt edebilir. İlk aylarda ağlamalar bile bir tür konuşmadır; bebeğiniz açlığını, uykusunu, rahatsızlığını farklı ağlama tonlarıyla anlatmayı öğrenir. İki-dört ay arasında sevimli "agulama" sesleri başlar. Burada güzel bir alışveriş vardır: siz konuşursunuz, bebek bekler, siz susarsınız, bebek ses çıkarır. Bu karşılıklı sıra almanın kendisi, ileride kurulacak sohbetin ilk provasıdır.

Kelimelerden önce gelen dört küçük ama çok önemli işaret vardır. Bunları bilmek, çocuğunuzu izlerken size yol gösterir.

• Göz teması: Bebeğinizin sizinle göz göze gelmesi, "seni fark ediyorum" demesidir.
• Jestler: El sallamak, "bay bay" yapmak, kollarını kaldırıp kucağa gelmek istemek birer iletişimdir.
• İşaret etme: Bir şeyi parmağıyla gösterip size baktığında, "şuna bak, bunu paylaşalım" diyordur.
• Ortak dikkat: Sizin baktığınız yere bakması, sizin ilgilendiğiniz şeyle ilgilenmesidir.

Bu işaretler, çocuğun beynindeki iletişim temellerinin sağlam kurulduğunun en güzel kanıtıdır. Kelimeler gecikse bile, bu işaretler güçlüyse bu genellikle iyiye işarettir.

Babıldamadan ilk kelimeye, ilk kelimeden ilk cümleye

Dil gelişimi belli bir sıra izler ve bu sırayı bilmek çok yardımcı olur. Altıncı ay dolaylarında babıldama başlar; bebeğiniz "ba-ba-ba", "da-da-da" gibi heceleri tekrarlar. Bu, hem ağzının hem de kulağının çalıştığının güzel bir göstergesidir. Dokuzuncu aya doğru bu sesler çeşitlenir; bebeğiniz sanki gerçekten bir şeyler anlatıyormuş gibi tonlamalar yapmaya başlar. Dışarıdan bakan biri onun koca bir hikaye anlattığını sanabilir, oysa henüz gerçek kelime yoktur.

On ikinci ay dolaylarında ilk gerçek kelime belirir. Bir sesin "kelime" sayılması için iki şey aranır: çocuğun onu her seferinde aynı şekilde söylemesi ve belirli bir nesne ya da kişiyle ilişkilendirmesi. İlk kelimeler dünyanın her yerinde benzerdir; genellikle dudak sesleriyle başlayan ve en sevdiği kişileri ya da ihtiyaçlarını anlatan sözcüklerdir: anne, baba, mama, su. Bu dönemde tek bir kelime bazen koca bir cümlenin yerini tutar. Çocuğunuz "su" dediğinde, duruma göre bu "su istiyorum", "bak su var" ya da "suyum döküldü" anlamına gelebilir.

On sekizinci ay dolaylarında çocuğunuz yaklaşık elli kelimeye ulaşır ve ardından çoğu ailenin şaşırdığı bir hızlanma yaşanır: artık haftada değil, neredeyse her gün yeni kelimeler öğrenmeye başlar. İki yaşına doğru kelimeleri yan yana getirip ilk küçük cümlelerini kurar: "baba git", "anne süt", "kedi bak". Bu ikili cümleler eski telgraflar gibidir; ekler, bağlaçlar atlanır, sadece anlamı taşıyan kelimeler kalır. Üç yaş dolaylarında cümleler uzar, dört-beş yaşta iyice zenginleşir ve altı yaşa doğru çocuğunuz artık kısa hikayeler anlatabilir hale gelir.

Anlama, söylemekten her zaman önde gider

Burada ailelerin çok rahatlayacağı bir gerçek var: çocuklar anladıklarını, söyleyebildiklerinden çok daha erken kavrar. On sekiz aylık bir çocuk belki elli kelime söyler ama yüzlerce kelimeyi ve pek çok basit komutu anlar. Bunu iki tür dil olarak düşünebilirsiniz: "anlama dili" (çocuğun duyduğunu kavraması) ve "söyleme dili" (çocuğun kendini ifade etmesi).

Bu ayrım önemlidir. Konuşması biraz geride olan ama söyleneni iyi anlayan, sizinle canlı bir şekilde bağ kuran, işaret eden ve "bay bay" yapan bir çocuk, genellikle daha rahat bir tablo çizer. Yani çocuğunuz henüz az kelime söylüyor olsa da sizi iyi anlıyorsa, bu içinizi ferahlatan bir işarettir.

Evde iki dil konuşulması sorun değildir

Evinizde birden fazla dil konuşuluyorsa, "acaba çocuğumun kafası mı karışır, geç mi konuşur?" diye endişelenebilirsiniz. Rahat olun: iki dil, çocukta konuşma gecikmesine yol açmaz. Eskiden yaygın olan bu kaygının doğru olmadığı bugün açıkça biliniyor. Aksine, iki dille büyüyen çocuklar bazı zihinsel ve sosyal becerilerde avantaj bile kazanabilir.

İki dilli çocuklar bazen bir dilde daha çok kelime bilir, bir dilde daha az; ya da bir cümlenin içinde iki dili karıştırabilir. Bunların hepsi doğaldır ve bir bozukluk değildir. Önemli olan şudur: iki dilin toplamına baktığınızda çocuğun bilgi birikimi yaşına uygundur. Gerçek bir dil sorunu olsaydı, bu her iki dilde de kendini gösterirdi. Bu yüzden evinizin dilini korumaktan çekinmeyin; aile diliniz, çocuğunuzun sizinle ve kültürünüzle bağ kurmasının değerli bir parçasıdır.

İşitmeyi mutlaka kontrol ettirin

Dil gecikmesi söz konusu olduğunda atlanmaması gereken en önemli adım işitme kontrolüdür. "Kapı zilini duyuyor" ya da "reklam müziğine dönüp bakıyor" gibi gözlemler, çocuğun konuşma seslerini net ayırt edebildiği anlamına gelmez. Bazı işitme sorunlarında çocuk sesleri duyar ama konuşmayı boğuk bir uğultu gibi algılar. Bu yüzden dil gelişiminden endişe ediyorsanız, ilk isteyeceğiniz şeylerden biri işitme testi olmalıdır. Bu basit ve zararsız bir kontroldür, ama çok şeyi yerli yerine oturtabilir.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Her çocuğun kendi temposu vardır ve küçük farklar çoğu zaman doğaldır. Ancak bazı işaretler, "bekleyip görelim" demek yerine bir uzmana danışmayı gerektirir. Aşağıdaki durumlarda çocuk nöroloğuna ve dil-konuşma alanında bir uzmana başvurmakta gecikmeyin:

• On ikinci ayda hiçbir jest yapmıyorsa (işaret etme, el sallama yok) ve babıldama sesleri hiç çıkmıyorsa.
• On sekizinci ayda tek bir anlamlı kelime bile söylemiyorsa.
• Yirmi dördüncü ayda iki kelimeyi bir araya getiremiyorsa (örneğin "anne gel" gibi).
• Herhangi bir yaşta, daha önce kazandığı kelimeleri ya da sosyal becerileri kaybetmeye başlarsa.
• Adına tepki vermiyor, göz teması kurmuyor ya da sizinle iletişim başlatmıyorsa.

Bu işaretleri görmeniz bir felaket değildir; sadece daha yakından bakmanın zamanı geldiğini gösterir. Erken davranmak her zaman kazançtır, çünkü çocuğun beyni bu yıllarda öğrenmeye en açık dönemindedir. Erken destek, çocuğunuzun önündeki yolu belirgin biçimde açabilir.

• İletişim kelimelerden önce başlar; göz teması, jestler, işaret etme ve ortak dikkat en az kelimeler kadar değerlidir.
• Anlama her zaman söylemekten öndedir; çocuğunuz sizi iyi anlıyorsa bu güven veren bir işarettir.
• Evde iki dil konuşulması gecikmeye yol açmaz; aile dilinizi korumaktan çekinmeyin.
• Dil gecikmesinde ilk adım her zaman işitmeyi kontrol ettirmektir.
• On iki, on sekiz ve yirmi dört aylık kırmızı bayrakları ya da beceri kaybını görürseniz, "bekleyelim" demeden bir uzmana danışın; erken destek en çok işe yarayan yoldur.