Antinöbet İlaçları

Antinöbet ilaçları (eskiden “antiepileptik ilaçlar” da denirdi), epilepsi tedavisinin temel taşıdır. Bu ilaçlar epilepsiyi “iyileştirmez”; ancak beynin aşırı elektriksel etkinliğini baskılayarak nöbetlerin gelmesini önler. Bu bölüm, en sık kullanılan ilaçları ve onlar hakkında bilmeniz gerekenleri tanıtır.

Baştan okuyun: Bu bölüm nasıl kullanılmalı?

Aşağıdaki bilgiler genel tanıtım amaçlıdır; çocuğunuza hangi ilacın, hangi dozda uygun olduğunu yalnızca hekiminiz belirleyebilir.

Burada doz bilgisi bilinçli olarak verilmemiştir; çünkü doz her çocukta yaşa, kiloya, nöbet tipine ve diğer ilaçlara göre değişir.

Bir ilacın “yan etkisi” listesinde bir şey görmeniz, çocuğunuzun onu mutlaka yaşayacağı anlamına gelmez. Çoğu çocuk ilaçları iyi tolere eder. Bu listeler, neye dikkat edeceğinizi bilmeniz içindir.

İlaçlar Nasıl Çalışır?

Antinöbet ilaçları farklı mekanizmalarla etki eder. Bazıları nöronların aşırı ateşlenmesini sağlayan iyon kanallarını (sodyum ya da kalsiyum kanalları gibi) yavaşlatır. Bazıları beynin doğal sakinleştiricisi olan GABA'nın etkisini güçlendirir. Bazıları ise sinir uçlarından salınan uyarıcı maddeleri azaltır. Bir ilacın hangi mekanizmayla çalıştığı, hangi nöbet tipinde işe yarayacağını belirler; işte bu yüzden doğru nöbet tanısı, doğru ilaç demektir.

Sık Kullanılan Antinöbet İlaçları

Aşağıda çocuklarda sık kullanılan ilaçların bir kısmını, hangi durumlarda tercih edildikleri ve dikkat edilmesi gereken noktalarla birlikte tanıtıyoruz. Bu liste kapsamlı değildir ve sürekli genişlemektedir.

Levetirasetam

Günümüzde çocuklarda en sık kullanılan antinöbet ilaçlarından biridir. Hem fokal hem de bazı jeneralize nöbetlerde etkilidir, hızlı doz ayarına izin verir ve karaciğerle etkileşimi azdır. En sık bildirilen yan etkileri davranışsal olanlardır: sinirlilik, huzursuzluk, öfke patlamaları ve ruh hâli değişiklikleri. Bu etkiler çoğu çocukta görülmez ya da hafiftir; ancak fark ederseniz mutlaka hekiminize bildirin, çünkü doz ayarı ya da bir vitamin desteği (B6) ile azaltılabilir.

Valproik Asit (Sodyum Valproat)

Çok geniş bir etki alanına sahip, uzun yıllardır kullanılan güçlü bir ilaçtır; birçok jeneralize nöbet tipinde ve bazı sendromlarda oldukça etkilidir. Olası yan etkileri arasında kilo alımı, iştah değişiklikleri, saç dökülmesi, titreme ve nadiren karaciğer ile pankreas üzerine etkiler bulunur. Çok önemli bir uyarı: Valproik asit, doğurganlık çağındaki kız çocukları ve genç kadınlarda, gebelikte bebeğe zarar verme (teratojenite) riski nedeniyle mümkünse kaçınılan bir ilaçtır. Bu konuyu 44. Bölüm'de ayrıntısıyla ele alıyoruz.

Lamotrijin

Hem fokal hem jeneralize nöbetlerde kullanılan, genellikle iyi tolere edilen bir ilaçtır; ruh hâli üzerine olumlu etkileri de olabilir. En önemli özelliği, çok yavaş doz artışı gerektirmesidir. Bunun nedeni, hızlı artışta ortaya çıkabilen ciddi bir cilt döküntüsü riskidir. Bu yüzden lamotrijin kullanan bir çocukta herhangi bir döküntü görürseniz vakit kaybetmeden hekiminize başvurun ve doz artış takvimine harfiyen uyun.

Karbamazepin ve Okskarbazepin

Özellikle fokal nöbetlerde etkili, köklü ilaçlardır. Ancak sodyum kanalını etkiledikleri için absans ve miyoklonik nöbetleri kötüleştirebilirler; bu nedenle bu nöbet tiplerinde kullanılmazlar. Yan etkileri arasında uyku hâli, denge sorunları, kanda sodyum düşüklüğü (özellikle okskarbazepinde) ve nadiren cilt reaksiyonları bulunur. Bazı kökenlerde ciddi cilt reaksiyonu riski için başlamadan önce genetik test önerilebilir.

Etosüksimid

Özellikle çocukluk absans epilepsisinde ilk seçenek ilaçlardan biridir ve absans nöbetlerinde çok etkilidir. Ancak yalnızca absans nöbetlerinde işe yarar; tonik-klonik nöbetlere etkisi yoktur. Yan etkileri arasında bulantı, iştahsızlık ve uyku hâli sayılabilir.

Diğer ve Yeni İlaçlar

Bunların dışında topiramat, zonisamid, lakozamid, klobazam, fenobarbital, fenitoin, vigabatrin ve gabapentin gibi pek çok ilaç, belirli durumlarda kullanılır. Ayrıca son yıllarda belirli sendromlar için özel olarak geliştirilmiş yeni moleküller ve kannabidiol gibi seçenekler tedaviye katılmıştır (bkz. 26. Bölüm). İlaç seçimi; nöbet tipine, sendroma, çocuğun yaşına, diğer sağlık durumlarına ve olası yan etkilere göre titizlikle yapılır.

Marka değişikliği ve jenerik ilaçlar

Eczaneden ilacınızın farklı bir markası verildiğinde, önce hekiminize danışın. Bazı çocuklarda marka değişiklikleri nöbet kontrolünü etkileyebilir.

İlacın etken madde adını öğrenin ve not edin; marka adları ülkeden ülkeye, eczaneden eczaneye değişebilir ama etken madde aynıdır.

Sık Kullanılan İlaçların Özet Karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, sık kullanılan bazı ilaçların hangi nöbet tiplerinde tercih edildiğini ve dikkat edilmesi gereken noktaları özetler. Bu tablo yalnızca genel bilgi amaçlıdır; ilaç seçimi her zaman çocuğa özeldir ve hekim tarafından yapılır.

• İlaç
• Sık Kullanıldığı Durum
• Dikkat Edilecek Nokta
• Levetirasetam
• Fokal ve jeneralize nöbetler
• Ruh hâli/davranış değişikliği; B6 yardımcı olabilir
• Valproik asit
• Geniş spektrum, jeneralize nöbetler
• Kilo, karaciğer; kız çocuklarında dikkat
• Lamotrijin
• Fokal ve jeneralize nöbetler
• Çok yavaş doz artışı; döküntüye dikkat
• Karbamazepin/Okskarbazepin
• Fokal nöbetler
• Absans/miyoklonide kullanılmaz; sodyum düşüklüğü
• Etosüksimid
• Çocukluk absans epilepsisi
• Yalnızca absansa etkili; bulantı
• Klobazam
• Ek tedavi, çeşitli tipler
• Uyku hâli; zamanla etkisi azalabilir
• Topiramat
• Fokal/jeneralize, ek tedavi
• İştah azalması, kelime bulma güçlüğü, sıvı alımı

İlaç Formları: Şurup, Tablet, Damla

Antinöbet ilaçları farklı formlarda bulunabilir: şurup (süspansiyon), tablet, kapsül, çiğnenebilir tablet ya da granül. Küçük çocuklarda genellikle şurup ya da ölçülebilir sıvı formlar tercih edilir; büyüdükçe tablete geçilebilir. Şurup formlarında her kullanımdan önce şişeyi iyice çalkalamak ve ilacı verilen ölçü kaşığı/enjektörle doğru ölçmek çok önemlidir; mutfak kaşığı ile ölçmek yanlış doza yol açar. Tabletleri bölmek ya da ezmek gerekiyorsa, bunun o ilaç için uygun olup olmadığını eczacınıza sorun; bazı tabletler bölününce etkisi bozulur.

İlaç Saatlerini Kaçırmamanın Pratik Yolları

• İlaç saatlerini günlük bir rutine (kahvaltı, diş fırçalama, yatma) bağlayın; böylece unutmak zorlaşır.
• Telefonunuza günlük alarm kurun ya da bir ilaç hatırlatma uygulaması kullanın.
• Haftalık ilaç kutusu kullanmak, o günün dozunun verilip verilmediğini görmenizi sağlar.
• İlacın azaldığını görünce hemen reçete yenileyin; ilacın hiç bitmemesi için birkaç günlük stok bulundurun.
• Bakıcı ya da okul devreye giriyorsa, ilaç sorumluluğunun kimde olduğunu net belirleyin ki doz iki kez ya da hiç verilmesin.

İlaç direnci ile “yalancı direnç”i karıştırmayın

Nöbetler sürüyorsa, sorun her zaman ilacın etkisizliği değildir. En sık gözden kaçan neden, dozların düzenli verilmemesidir.

Dürüst olun: İlaç uyumunda zorluk yaşıyorsanız bunu hekiminizle paylaşın. Bu bilgi, gereksiz ilaç değişikliklerini önler ve doğru çözümü bulmayı sağlar.