Davranışsal Yaklaşımlar: ABA ve Güncel Tartışmalar

Uygulamalı Davranış Analizi (Applied Behavior Analysis; ABA), OSB tedavisinde en çok araştırılmış ve en yaygın kullanılan yaklaşımlardan biridir. Aynı zamanda, otizm topluluğu içinde en çok tartışılan yaklaşımlardan biridir. Bu bölümde, ABA'nın ne olduğunu, kanıt düzeyini ve güncel tartışmaları dengeli bir biçimde ele alacağız.

ABA Nedir?

ABA, öğrenme ve davranışın temel ilkelerine (pekiştirme, davranış öncesi ve sonrası olayların analizi) dayanan, bireyselleştirilmiş hedefler doğrultusunda yeni beceriler kazandırmayı ve işlevsel olmayan davranışları azaltmayı amaçlayan sistematik bir yaklaşımdır. Modern ABA uygulamaları, 1960-70'lerdeki ilk uygulamalarından büyük ölçüde farklılaşmıştır; günümüzde "Erken Yoğun Davranışsal Müdahale" (EIBI) ve "Doğal Ortam Öğretimi" (Natural Environment Teaching) gibi daha oyun temelli, çocuk odaklı ve gelişimsel olarak duyarlı uygulamalar öne çıkmaktadır.

Kanıt Düzeyi

ABA temelli müdahaleler, özellikle iletişim, sosyal beceriler ve uyumsal davranış alanlarında olumlu sonuçlar gösteren, en fazla sayıda kontrollü araştırmaya sahip yaklaşımlardan biridir. Amerikan Pediatri Akademisi ve benzeri uluslararası kuruluşlar, ABA temelli erken yoğun müdahaleyi kanıta dayalı bir yaklaşım olarak tanımlamaktadır. Ancak kanıtın büyük bölümü, belirli uygulama biçimlerine (yüksek yoğunluk, uzun süre, bireyselleştirilmiş hedefler) dayanır; her "ABA" etiketli programın aynı kalitede olduğu varsayılmamalıdır.

Otizm Topluluğu İçindeki Eleştiriler

Bazı yetişkin otistik bireyler ve aileler, özellikle geleneksel/erken dönem ABA uygulamalarına yönelik önemli eleştiriler dile getirmektedir:

• "Uyumluluk" odaklılık eleştirisi — bazı eski uygulamaların, çocuğun içsel motivasyonundan çok dışarıdan "tipik" görünmeyi hedeflediği, bunun da 11. Bölümde ele aldığımız "kamuflaj" yorgunluğuna benzer bir baskı yaratabileceği yönünde.
• Zararsız stimming'in bastırılması eleştirisi — bazı eski programların, işlevsel ve zararsız kendini düzenleme davranışlarını (bkz. 7. Bölüm) gereksiz yere "düzeltilmesi gereken" davranışlar olarak ele aldığı yönünde.
• Duygusal maliyet eleştirisi — bazı yetişkin otistik bireyler, çocukluklarında aldıkları yoğun ABA uygulamalarının kaygı ve travma sonrası stres belirtileriyle ilişkili olabileceğini bildirmiştir; bu bildirimler, araştırmacılar arasında ciddiye alınan ve incelenen bir konudur.

Bilgi Kutusu — Dengeli Bir Bakış Açısı

Bu eleştiriler, ABA'nın tüm biçimlerinin zararlı olduğu anlamına gelmez; günümüzün kaliteli, çocuk odaklı ve nöroçeşitlilik yaklaşımıyla uyumlu ABA uygulamaları, bu eleştirilerin çoğunu doğrudan ele almak üzere tasarlanmıştır. Önemli olan, bir programın "ABA" etiketi taşıyıp taşımadığından çok, o programın nasıl uygulandığıdır: çocuğun motivasyonuna mı dayanıyor, zararsız stimming'e saygı gösteriyor mu, çocuğun duygusal iyiliğini önceliklendiriyor mu?

Bir ABA Programı Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

• Programın hedefleri, çocuğun yaşam kalitesini ve işlevselliğini mi artırıyor, yoksa yalnızca "tipik" görünmeyi mi hedefliyor?
• Zararsız kendini düzenleme davranışları (stimming) kabul ediliyor mu, yoksa otomatik olarak bastırılmaya mı çalışılıyor?
• Oyun temelli, pozitif pekiştirmeye dayalı yöntemler mi kullanılıyor, yoksa yalnızca ceza temelli yöntemler mi?
• Terapist, çocuğun duygusal tepkilerine (sıkıntı, aşırı yüklenme belirtileri) duyarlı mı ve seansı buna göre uyarlıyor mu?
• Aile, hedeflerin belirlenme sürecine dahil ediliyor mu?

İpucu / Pratik Öneri

Bir ABA sağlayıcısıyla görüşürken doğrudan sorun: "Çocuğumun zararsız stimming davranışlarına nasıl yaklaşıyorsunuz?" ve "Hedefleri nasıl belirliyorsunuz, ben de sürece dahil olabilir miyim?" Verilen yanıtlar, o programın felsefesi hakkında çok şey söyler.