Klinik Fenotip, Evreler ve Doğal Seyir

Tipik Rett sendromunda çocuk genellikle 6-18 aya kadar büyük ölçüde normal ya da normale yakın bir gelişim gösterir; ardından gelişimin duraklaması ve kazanılmış becerilerin yitirilmesiyle giden bir süreç başlar. Klinik seyir klasik olarak dört evrede tanımlanır. Bu evreler kesin sınırlarla ayrılmaz, bireyler arasında zamanlama ve şiddet açısından değişkenlik gösterir; yine de tanı, izlem ve aileyi bilgilendirme açısından pratik bir çerçeve sunar.

Evre 1 — Erken Duraklama Dönemi

Genellikle 6-18 ay arasında başlar ve haftalar-aylar sürer. Gelişimsel ilerleme yavaşlar ya da durur; göz teması ve çevreye/oyuncaklara ilgi azalır, kas tonusunda düşüklük (hipotoni) ve baş çevresi büyüme hızında yavaşlama dikkat çekebilir. Bulgular sıklıkla siliktir ve gözden kaçabilir ya da erken dönemde hipotoni veya otizm spektrumu ön tanılarıyla karışabilir.

Evre 2 — Hızlı Regresyon Dönemi

Çoğunlukla 1-4 yaş arasında görülür; günler-haftalar içinde hızlanan bir gerileme dikkat çeker. Amaçlı el kullanımı belirgin biçimde kaybolur ve yerini Rett sendromunun tipik el stereotipileri (el ovuşturma, el sıkma, ellerin ağza götürülmesi, yıkama-benzeri yineleyici hareketler) alır. Konuşma ve iletişim becerileri yitirilir; huzursuzluk, ağlama nöbetleri, uyku düzensizliği ve solunum düzensizlikleri eklenebilir. Bu dönemde tablo, sosyal geri çekilme nedeniyle otizm spektrum bozukluğuyla karışabilir.

Evre 3 — Plato (Yalancı-Durağanlık) Dönemi

Genellikle okul öncesi dönemden başlayıp uzun yıllar sürebilir. Regresyonun hızı yavaşlar; birçok çocukta göz teması, dikkat ve duygusal iletişimde göreli bir toparlanma gözlenir. Buna karşılık el apraksisi, ataksi ve stereotipiler sürer. Epilepsi bu dönemde sık görülür. Aileler için görece daha durağan ve öngörülebilir bir dönem olabilir; bu nedenle iletişimi ve işlevselliği desteklemeye yönelik girişimler için uygun bir zaman aralığı sunar.

Evre 4 — Geç Motor Bozulma Dönemi

Sıklıkla 10 yaş ve sonrasında ortaya çıkar. Hareketlilik azalır, birçok birey yürüme yeteneğini kaybedebilir; skolyoz, distoni, sertlik (rijidite) ve kas kısalıkları belirginleşir. El stereotipilerinin sıklığı bu dönemde azalabilir. Buna karşılık bilişsel düzey ve iletişim becerileri görece korunur; yani bu evre, yeni bir bilişsel gerilemeden çok motor ve ortopedik sorunların ön plana çıktığı bir dönemdir.

Kardinal Bulgular ve Atipik Formlar

Tanının çekirdeğini oluşturan kardinal bulgular; kazanılmış amaçlı el becerilerinin kaybı ile birlikte el stereotipilerinin ortaya çıkması, konuşma ve iletişimin yitirilmesi ve yürüyüş bozukluğu/apraksisidir. Tipik formun yanı sıra atipik (varyant) tablolar tanımlanmıştır: erken başlangıçlı nöbetlerle giden form (Hanefeld varyantı, sıklıkla CDKL5 ile ilişkili), doğuştan belirgin bulgularla seyreden konjenital form (Rolando varyantı, sıklıkla FOXG1 ile ilişkili) ve konuşmanın kısmen korunduğu form (Zappella / korunmuş konuşma varyantı). Bu varyantların farklı genlerle ilişkisi, ayırıcı tanı ve genetik test stratejisini doğrudan etkiler.

Yaşam boyu seyirde çeşitli komorbiditeler eşlik eder: skolyoz, büyüme geriliği ve beslenme güçlükleri, gastrointestinal sorunlar (kabızlık, reflü), kemik kırılganlığı ve osteopeni, uyku bozuklukları, diş gıcırdatma (bruksizm) ve otonomik belirtiler. Yaşam beklentisi geçmişte düşünülenden daha uzundur ve birçok birey erişkin yaşlara ulaşır; bununla birlikte solunum ve otonomik düzensizliklere bağlı ani/beklenmedik ölüm riski, özellikle bu belirtilerin ve epilepsinin belirgin olduğu bireylerde göz önünde bulundurulmalıdır.