Epilepsiyanın Səbəbləri

“Niyə?” sualı, bəlkə də ən çox təkrarladığınız sualdır. Bu bölmədə epilepsiyanın məlum başlıca səbəblərini, həkiminizin istifadə etdiyi təsnifatla birlikdə nəzərdən keçirəcəyik. Əvvəldən deyək: Bütün səylərə baxmayaraq, uşaqların əhəmiyyətli bir hissəsində aydın bir səbəb tapıla bilmir və bu, mütləq pis bir xəbər deyil.

Epilepsiyanın Altı Əsas Səbəb Qrupu

Beynəlxalq Epilepsiya ilə Mübarizə Liqası (ILAE), epilepsiyanın səbəblərini altı əsas başlıq altında toplayır. Bir uşaqda birdən çox səbəb bir arada ola bilər. Bu qruplar bunlardır:

1. Struktur Səbəblər

Beynin quruluşunda, görüntüləmə üsulları ilə (xüsusilə MR ilə) görünə bilən bir fərqlilik və ya zədə vardır. Nümunələr arasında anadangəlmə beyin inkişaf fərqlilikləri (kortikal displaziya kimi), doğuş zamanı və ya öncəsində əmələ gələn oksigensiz qalmaya bağlı zədələr, keçirilmiş beyin qanamaları, travmalar, şişlər və ya damar fərqlilikləri sayıla bilər.

2. Genetik Səbəblər

Epilepsiya, birbaşa bir gen dəyişikliyindən qaynaqlanıyor ola bilər. Bu, xəstəliyin mütləq ailədən keçdiyi mənasını vermir; gen dəyişikliyi uşaqda ilk dəfə (de novo) də ortaya çıxmış ola bilər. Genetik epilepsiyaların bir hissəsi yaxşı gedişatlıdır (məsələn bəzi uşaqlıq absans epilepsiyaları), bir hissəsi isə daha ağır tablolara səbəb ola bilər (məsələn Dravet sindromu).

3. İnfeksion Səbəblər

Dünya üzrə epilepsiyanın ən tez-tez səbəblərindən biri, keçirilmiş mərkəzi sinir sistemi infeksiyalarıdır. Meningit (beyin qişası iltihabı), ensefalit (beyin iltihabı) kimi infeksiyalar sağaldıqdan sonra belə epilepsiyaya zəmin hazırlaya bilər.

4. Metabolik Səbəblər

Bədənin kimyəvi işləməsindəki (metabolizmdəki) bəzi anadangəlmə pozğunluqlar, beyin işləməsini təsir edərək tutmalara səbəb ola bilər. Bu səbəblərin bir hissəsi vacibdir; çünki bəziləri xüsusi pəhriz və ya vitamin müalicəsi ilə birbaşa düzəldilə bilər.

5. İmmun (İmmunitet) Səbəblər

Bəzi hallarda bədənin immunitet sistemi, səhvən beynin öz toxumasına hücum edir (otoimmun ensefalit kimi). Bu cür epilepsiyalar nisbətən yeni tanınan bir qrupdur və immunitet sistemini basqılayan müalicələrə cavab verə bilər.

6. Naməlum Səbəblər

Bütün müasir testlərə baxmayaraq, uşaqların əhəmiyyətli bir hissəsində epilepsiyanın səbəbi tapıla bilmir. Bu qrupa “naməlum səbəbli” deyilir. Bu ifadə, həkimin kifayət qədər araşdırmadığı mənasını vermir; yalnız bugünkü bilik və texnologiya ilə səbəbin hələ təyin edilə bilmədiyi mənasını verir. Elm irəlilədikcə bu qrupun bir hissəsində zamanla səbəb tapıla bilməkdədir.

“Səbəb tapılmadı” demək pis xəbər mi?

Xeyr. Əksinə, səbəbi tapılmayan epilepsiyaların çoxu, struktur bir zədəyə bağlı olmadığı üçün daha yaxşı gedişatlı ola bilər.

Vacib olan tutmaların nəzarət altına alınması və uşağın inkişafının sağlam irəliləməsidir. Səbəb hər zaman bilinməsə də, müalicə əksər hallarda mümkündür.

Tutmaları Tetikleyen Faktorlar

Epilepsiyanın “səbəbi” ilə tutmaları “tetikleyen” faktorları bir-birindən ayırmaq lazımdır. Səbəb, epilepsiyanın altda yatan əsas vəziyyətidir; tetikleyici isə, epilepsiyası olan bir uşaqda tutma astanasını müvəqqəti olaraq aşağı salaraq tutma gəlməsini asanlaşdıran amillərdir. Ən tez-tez rast gəlinən tetikleyicilər bunlardır:

• Yuxusuzluq və nizamsız yuxu (ən tez-tez və ən vacib tetikleyicilərdən biridir).
• Hərarət və infeksiyalar.
• Dərmanların nizamsız istifadə edilməsi və ya buraxılması.
• Həddindən artıq stress, yorğunluq və emosional dalğalanmalar.
• Bəzi uşaqlarda yanıb-sönən işıqlar (fotohəssaslıq) — lakin bu, sanıldığının əksinə epilepsiyalı uşaqların yalnız kiçik bir hissəsini təsir edir.
• Yeniyetmələrdə spirt və yuxusuz keçirilən gecələr.

Uşağınızın tetikleyicilərini tanımaq, tutmaları azaltmağın ən praktik yollarından biridir. Növbəti hissədə təqdim edəcəyimiz tutma gündəliyi, məhz bu tetikleyicilərini kəşf etməyinizə kömək edəcək.

Tetikleyiciləri Kəşf Etməyin Praktik Yolu

Hər uşağın tetikleyicilərини fərqli ola bilər və bəzən heç bir aydın tetikleyici tapılmır. Uşağınıza xas tetikleyicilərini kəşf etməyin ən yaxşı yolu, tutma gündəliyi tutmaqdır. Bir tutma baş verdikdə, öncəsindəki 24 saatı düşünün: Uşaq yaxşı yatdı mı? Xəstə və ya hərarətli idi mi? Qeyri-adi bir stress yaşadı mı? Dərman saatında bir aksama oldu mu? Zamanla, gündəliyinizdəki qeydlər bir örnəkli ortaya çıxara bilər və bu örnəkli bilmək, tutmaları azaltmağın ən praktik yollarından biridir.

Ancaq vacib bir tarazlığı da gözləmək lazımdır: Tetikleyiciləri idarə etmək, uşağı həyatdan qoparmaq mənasını verməməlidir. Məsələn yuxuya diqqət göstərmək məqbuldur; lakin uşağı hər həyəcandan, hər fəaliyyətdən uzaq tutmaq şişirtmədir və zərərlidir. Məqsəd, məqbul tədbirlərlə riski azaldarkən uşağın dolu-dolu bir həyat sürməsinə icazə verməkdir.

“Səbəbi Tapmaq” Niyə Bəzən Vaxt Aparır?

Bəzi ailələrdə diaqnoz prosesi uzun sürə bilər və bu səbir tələb edir. Bunun səbəbi, epilepsiyanın yüzlərlə fərqli səbəbi olması və bunların bir hissəsinin ancaq irəli testlərlə ortaya çıxmasıdır. Ayrıca bəzi tapıntılar zamanla, uşağın inkişafı izlənildikcə aydınlaşır. Səbəbi axtarırkən aparılan hər test, əslində bir ehtimalı istisna edərək doğru cavaba bir addım daha yaxınlaşmaqdır. Bu prosesdə həkiminizə güvənmək və suallarınızı açıq şəkildə soruşmaq, həm sizi rahatladır həm də prosesi sürətləndirir.