Autizm Spektri Pozğunluğu Necə Təsnif Olunur? DSM-5 Meyarları və Ağırlıq Səviyyələri

Bu bölmədə həkiminizin və terapevtlərinizin ASP diaqnozunu qoyarkən və ağırlığını təsvir edərkən istifadə etdiyi rəsmi çərçivəni -Psixi Pozğunluqların Diaqnostik və Statistik Kitabçasının (DSM-5) meyarlarını- sadə bir dillə izah edəcəyik. Dünya Səhiyyə Təşkilatının ICD-11 təsnifat sistemi də böyük ölçüdə oxşar bir çərçivə istifadə edir; iki sistem arasında praktik baxımdan vacib bir fərq yoxdur.

DSM-5 Diaqnoz Meyarları: İki Əsas Sahə

DSM-5-ə görə ASP diaqnozu üçün, aşağıdakı iki əsas sahədə əlamətlərin olması və bu əlamətlərin erkən inkişaf dövründə ortaya çıxmış olması, gündəlik funksionallığı aydın şəkildə təsir etməsi lazımdır:

• A) Sosial ünsiyyət və sosial qarşılıqlı təsirdə davamlı çətinliklər — qarşılıqlı sosial-emosional təsirdə, şifahi olmayan ünsiyyət davranışlarında (göz təması, mimika, jest) və əlaqələr inkişaf etdirib davam etdirmədə çətinlikləri əhatə edir. Diaqnoz üçün bu üç alt sahənin hamısında tapıntı axtarılır.
• B) Məhdud, təkrarlayıcı davranış naxışları, maraq sahələri və ya fəaliyyətlər — qəlibləşmiş/təkrarlayıcı hərəkətlər və ya danışıq, eyniliyə (dəyişməzliyə) israr/rutinlərə bağlılıq, çox məhdud və yoğun maraq sahələri, duyğu qıcıqlarına həddindən artıq və ya az cavab vermə kimi dörd alt maddədən ən azı ikisinin olması lazımdır.

Bu iki sahədəki tapıntılar kitabın İkinci Hissəsində (6-9-cu Bölmələr) hər biri ayrı-ayrı, konkret nümunələrlə ələ alınacaq. DSM-5 ayrıca əlamətlərin erkən inkişaf dövründə olmuş olması gərəkdiyini, lakin sosial tələblər tutumu aşdıqda tam olaraq ortaya çıxa biləcəyini (məsələn məktəbə başlama və ya izdihamlı bir mühitə girmə kimi) qeyd edir; bu, bəzi uşaqların nə üçün 3-4 yaşına qədər "fərq olunmadan" qaldığını izah edir.

Ağırlıq Səviyyələri: "Nə Qədər Dəstək Lazımdır?"

DSM-5 ASP-ni tək bir kateqoriya kimi deyil, hər iki əsas sahə üçün ayrı-ayrı müəyyən edilən üç ağırlıq səviyyəsi ilə təsvir edir. Bu səviyyələr uşağın "nə qədər autist olduğunu" deyil, gündəlik həyatda hansı səviyyədə dəstək tələb etdiyini göstərir və zaman içində, xüsusilə uyğun dəstəklə, dəyişə bilər.

Səviyyə 1 — Dəstək Tələb Edir

Sosial ünsiyyətdə aydın çətinliklər fərq olunar olsa da uşaq, dəstəklə sosial qarşılıqlı təsir başlada bilər və bəzi əlaqələr davam etdirə bilər. Rutinlərdəki dəyişikliklərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkə bilər, təşkilatlanma və planlaşdırma bacarıqlarında çətinlik görülə bilər, lakin bu çətinlik gündəlik funksionallığı ağır şəkildə məhdudlaşdırmır. Nümunə: Məktəb yaşındakı bir uşaq sinif yoldaşları ilə ünsiyyət qura bilər amma qarşılıqlı söhbəti davam etdirmədə, mövzu dəyişmədə və ya incə zarafatları/eyhamları anlamada çətinlik çəkə bilər; təneffüsdə tək qalmağı üstün tuta bilər.

Səviyyə 2 — Aydın Dəstək Tələb Edir

Şifahi və şifahi olmayan sosial ünsiyyət bacarıqlarında aydın çatışmazlıqlar var; dəstək olmadan sosial qarşılıqlı təsir başlatma nadirdir. Təkrarlayıcı davranışlar və/və ya eyniliyə israr, adi bir müşahidəçi tərəfindən də asanlıqla fərq olunur və müxtəlif mühitlərdə funksionallığı təsir edir. Nümunə: Bir uşaq məhdud sayda sözlə ünsiyyət qura bilər, gündəlik rutinindəki kiçik bir dəyişiklik (fərqli bir yol, fərqli bir boşqab) yoğun narahatlığa yol aça bilər.

Səviyyə 3 — Çox Aydın Dəstək Tələb Edir

Şifahi və şifahi olmayan sosial ünsiyyət bacarıqlarında ağır çatışmazlıqlar, gündəlik funksionallıqda çox aydın pozulmalara yol açır; sosial qarşılıqlı təsir başlatma son dərəcə məhduddur. Rutin dəyişikliklərinə uyğunlaşma son dərəcə çətindir və təkrarlayıcı davranışlar gündəlik həyatın bütün sahələrinə aydın şəkildə müdaxilə edir. Nümunə: Bir uşaq çox az şifahi ünsiyyət qura bilər və ya heç danışmaya bilər, təhlükəsizliyini təhdid edə biləcək səviyyədə rutin dəyişikliklərinə reaksiya göstərə bilər və demək olar ki bütün gündəlik fəaliyyətlərdə yoğun dəstək tələb edir.

Diqqət / Məsləhətləşilməsi Gərəkən Vəziyyət

Ağırlıq səviyyəsi bir "etiket" kimi deyil, o anki dəstək ehtiyacının bir xülasəsi kimi düşünülməlidir. Bir uşağın səviyyəsi inkişafı ilə birlikdə dəyişə bilər; eyni uşaq fərqli mühitlərdə (məsələn evdə ilə izdihamlı bir sinifdə) fərqli səviyyədə dəstək ehtiyacı göstərə bilər. Bir hesabatda yazan "Səviyyə 2" ifadəsi uşağınızın gələcəyi haqqında daimi bir mühakimə deyil.

Əlavə Təyinedicilər

DSM-5 ağırlıq səviyyələrinə əlavə olaraq həkimin diaqnoza bu əlavə təyinediciləri də əlavə etməsini tövsiyə edir:

• Müşayiət edən bir zehni gerilik olub-olmadığı
• Müşayiət edən bir dil pozğunluğu olub-olmadığı (və varsa, funksional dilin hansı səviyyədə olduğu)
• Bilinən bir tibbi/genetik vəziyyət və ya ətraf mühit amili ilə əlaqəli olub-olmadığı
• Müşayiət edən başqa bir neyroinkişaf, psixi və ya davranış vəziyyəti olub-olmadığı (DEHP, anksiyete, epilepsiya kimi)
• Katatoniya ilə əlaqəli olub-olmadığı

Bu əlavə məlumatlar tam bir klinik mənzərə yaradaraq müalicə planının fərdiləşdirilməsinə kömək edir. Məsələn "ASP, Səviyyə 2, müşayiət edən dil pozğunluğu ilə, bilinən genetik vəziyyət (Fragile X sindromu) ilə əlaqəli" şəklindəki bir diaqnoz ifadəsi tək başına "autizm" deməkdən çox daha çox klinik məlumat daşıyır və müalicə komandasına yol göstərir.

Diferensial Diaqnoz: ASP ilə Qarışdırıla Biləcək Vəziyyətlər

Bəzi inkişaf və davranış vəziyyətləri ASP ilə səthi oxşarlıqlar daşıya bilər və təcrübəli bir klinisist tərəfindən diqqətlə ayırd edilməlidir: Sosial (praqmatik) ünsiyyət pozğunluğu (təkrarlayıcı davranışlar olmadan yalnız sosial ünsiyyət çətinliyi), eşitmə itkisi (sosial geri çəkilməyə və dil gecikməsinə yol aça bilər), ağır dil pozğunluğu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu, ağır erkən uşaqlıq anksiyetesi və nadirən, çox erkən başlanğıclı inkişaf pozğunluqları ilə seyr edən bəzi genetik sindromlar. Bu diferensial diaqnoz prosesi kitabın Üçüncü Hissəsində ətraflı olaraq ələ alınacaq.

Məlumat Qutusu

Diaqnoz iki əsas sahədə (sosial ünsiyyət; təkrarlayıcı davranış/məhdud maraq) tapıntı tələb edir.

Ağırlıq səviyyəsi (1, 2 və ya 3) hər sahə üçün ayrı müəyyən olunur və zamanla dəyişə bilər.

Diaqnoza əlavə olunan əlavə təyinedicilər (müşayiət edən zehni gerilik, dil pozğunluğu, bilinən genetik vəziyyət və s.) tam bir klinik mənzərə yaradır.

ASP-yə bənzəyən ancaq fərqli yanaşma tələb edən vəziyyətlər mütləq ayırd edilməlidir.

Bu təsnifat sistemi, növbəti hissədə ələ alınacaq diaqnoz prosesinin (tarixçə, müşahidə, standart şkalalar) təməlini təşkil edir.

Bölmə Xülasəsi — Birinci Hissənin Qapanışı

Bu ilk hissədə; beynin necə inkişaf etdiyini, ASP-nin neyrobioloji təməlini, geniş yayılmış yanlış inancları, güncəl tezlik məlumatlarını, genetik və ətraf mühit səbəblərini və rəsmi diaqnoz təsnifatını ələ aldıq. Bu əsas məlumatlar İkinci Hissədə autizmin gündəlik həyatda necə göründüyünü -sosial ünsiyyət çətinliklərindən duyğu həssaslıqlarına, erkən əlamətlərdən müşayiət edən vəziyyətlərə qədər- çox daha konkret və ətraflı şəkildə anlamağınız üçün lazımi zəmini təşkil edir.