Gelişimi İzleme ve Yaşa Göre Kırmızı Bayraklar

Çocuğunuzun gelişimi, bir fotoğraf karesi değil, sürekli akan bir filmdir. Bir kez bakıp "her şey yolunda" demek yeterli olmaz; çünkü gelişim, aylar geçtikçe adım adım yeni beceriler ekleyen, canlı ve değişken bir süreçtir. İşte bu yüzden çocuğunuzu düzenli aralıklarla izlemek, gelişimin belki de en değerli koruyucusudur. Bu bölüm, sizi korkutmak için değil, gözünüzün önündeki değerli ipuçlarını fark etmenize yardımcı olmak için yazıldı. Burada anlatılan uyarı belirtilerinin hiçbiri tek başına "çocuğumda bir hastalık var" anlamına gelmez. Ama bunların çoğu, "bu durum bir uzman tarafından değerlendirilmeli" anlamına gelir. Erken fark etmek, erken hareket etmek demektir; erken hareket etmek ise çocuğunuzun potansiyelini en yükseğe taşıma şansını artırır.

Neden düzenli izlem önemli

Çocuk beyni, özellikle ilk yıllarda inanılmaz bir uyum ve öğrenme kapasitesine sahiptir. Bu esnekliğin (beynin kendini yeniden düzenleme yeteneği) en yüksek olduğu dönem, tam da bebeklik ve erken çocukluktur. Bir gelişim alanında ortaya çıkan küçük bir aksama, erken fark edilip desteklenirse çoğu zaman kolaylıkla telafi edilebilir. Fark edilmeyip beklenirse, zamanla küçük bir gecikme büyüyerek daha geniş bir açığa dönüşebilir. Çünkü beceriler birbirinin üzerine kurulur: konuşma sosyal etkileşimi besler, oturma emeklemeyi hazırlar, el becerisi oyunu geliştirir. Bir basamak eksik kalınca sonraki basamaklar da zorlaşır. İşte düzenli izlemin amacı budur: sorunları, henüz küçükken ve en kolay desteklenebilecekken yakalamak.

Rutin çocuk kontrolleri ve gelişim taraması

Sağlıklı çocuk izlemleri sırasında hekiminiz yalnızca boy, kilo ve aşıları takip etmez; çocuğunuzun gelişimini de her ziyarette sessizce gözden geçirir. Buna izlem, yani gelişimin kesintisiz takibi denir. Her kontrolde çocuğunuzun kazandığı beceriler gözden geçirilir, sizin kaygılarınız dinlenir, risk oluşturabilecek durumlar güncellenir. Bunun yanında, belirli yaşlarda bir de gelişim taraması yapılır: bu, standart bir soru formu ya da kontrol listesiyle çocuğun gelişimini nesnel biçimde ölçen bir kesittir. İzlem sürekli akan bir video ise, tarama o videodan alınmış net bir fotoğraf gibidir. İkisi birbirini tamamlar. Tarama, izlemin gözden kaçırabileceği ince sinyalleri belirli dönemeçlerde yakalar; izlem ise iki tarama arasındaki tüm zamanı kapsar. Bu yüzden gelişim taramasının önerildiği yaşlarda kontrole gitmeyi aksatmamak önemlidir.

Sizin gözleminiz en değerli veridir

Çocuğunuzu hiç kimse sizin kadar tanımaz. Onunla her gün yaşayan, uyandığında ilk gülümsemesini gören, sesine nasıl döndüğünü bilen sizsiniz. Bu yüzden anne babanın gözlemi, çoğu zaman en gelişmiş testten bile daha değerli bir bilgidir. Eğer içinizde "bir şeyler farklı" diyen bir his varsa, bunu önemsizleştirmeyin ve mutlaka hekiminizle paylaşın. "Çocuğum bana bakmıyor", "sanki beni duymuyor", "yaşıtları gibi konuşmuyor" gibi cümleler, aksi kanıtlanana kadar ciddiye alınması gereken uyarılardır. Kaygınızı dile getirmek asla gereksiz bir telaş değildir; tam tersine, hekimin doğru yöne bakmasını sağlayan bir pusuladır. Aynı şekilde, çocuğunuzun kazandığı yeni becerileri de fark edip not etmeniz değerlidir; çünkü gelişim, kayıpların olduğu kadar kazanımların da izlendiği bir süreçtir.

Her yaşta geçerli genel alarm belirtileri

Bazı belirtiler, çocuğun yaşı ne olursa olsun dikkatle değerlendirilmelidir. Bunların başında gerileme gelir. Çocuğunuz daha önce yapabildiği bir beceriyi kaybediyorsa, bu her yaşta acil bir durumdur ve gecikmeden değerlendirilmelidir.

Aşağıdaki belirtiler her yaşta uzman değerlendirmesi gerektirir:

• Daha önce kazanılmış bir becerinin kaybı, yani gerileme. Örneğin konuşmaya başlamışken kelimelerini yitirmek, oturabiliyorken oturamaz hale gelmek, göz teması kurarken bunu bırakmak. Gerileme, her yaşta ve gecikmeden değerlendirilmesi gereken en önemli uyarıdır.
• Vücudun iki yanı arasında belirgin fark, yani asimetri. Bir eli ya da bacağı diğerine göre çok daha az kullanmak, bir tarafa doğru dönme eğilimi göstermek.
• Çok erken el tercihi. Bir bebeğin, yaşamının ilk yılında sürekli tek elini kullanıp diğerini adeta yok sayması normal değildir; el tercihi genellikle çok daha sonra belirginleşir. Erken ve ısrarlı tek el kullanımı, diğer tarafta bir sorunun işareti olabilir.
• Kaslarda belirgin sertlik ya da aşırı gevşeklik. Çocuğunuzun kolları ve bacakları alışılmadık biçimde katı ve gergin görünüyorsa, ya da tam tersine bez bebek gibi çok gevşek ve gevşedikçe kucaktan kayıyorsa değerlendirilmelidir.
• Göz temasının ya da karşılıklı sosyal alışverişin kaybı. Size bakmayı, gülümsemeye gülümseyerek karşılık vermeyi, seslendiğinizde dönmeyi bırakması.
• Baş çevresinin çok küçük ya da çok büyük olması. Baş çevresi düzenli kontrollerde takip edilir; beklenenden belirgin biçimde küçük ya da büyük olması ve hızlı değişmesi araştırılmalıdır.

İlk aylarda dikkat edilecekler

Yenidoğan ve ilk aylarda bebeğin hareketleri normalde yumuşak, çeşitli ve iki yanı da kapsayan biçimdedir. Bu dönemde aşağıdaki durumlar değerlendirilmelidir:

• Hareketlerin sürekli tek yanlı olması ya da bir kolun-bacağın belirgin biçimde daha az hareket etmesi.
• Başparmağın sürekli avuç içine kıvrılıp yumruğun hep kapalı kalması; ellerin ilk aylardan sonra bir türlü açılmaması.
• Sese ve ışığa hiç tepki vermemek; yüksek bir ses karşısında hiç irkilmemek.
• Beslenmede belirgin güçlük, çok zayıf emme, sürekli boğulur gibi olma.
• Vücudun aşırı gevşek ("bez bebek gibi") ya da aşırı gergin ve katı olması.

Altı aya doğru dikkat edilecekler

Bebekler bu dönemde çevreye giderek daha çok ilgi duyar, seslere döner, gülümser ve elleriyle nesnelere uzanmaya başlar. Şu durumlar dikkat gerektirir:

• Yüzünüze bakıp gülümsememek, karşılıklı sesli alışverişe (agulama, gülümseme değişimi) girmemek.
• Seslere ya da sizin sesinize dönmemek, adına ya da gürültüye ilgisiz kalmak.
• Nesnelere uzanmamak, eline verileni tutmaya çalışmamak.
• Destekle bile başını dik tutmakta belirgin zorlanmak.
• Kollarını ve bacaklarını hep aynı katı ya da hep aynı gevşek biçimde tutmak, iki yan arasında sürekli fark olması.

Dokuz ile on iki ay arası dikkat edilecekler

Bu dönem, iletişimin ilk tohumlarının atıldığı çok önemli bir dönemdir. Bebek artık el sallamaya, işaret etmeye, seslerle "konuşuyormuş gibi" babıldamaya başlar. Aşağıdakiler değerlendirilmelidir:

• On iki ayda jest ve işaretin hiç olmaması. El sallama, "bay bay" yapma, istediği şeye işaret etme, kucağa alınmak için kollarını açma gibi hareketlerin görülmemesi.
• On iki ayda babıldamanın (baba, dada, mama gibi hece tekrarlarının) hiç olmaması.
• Adı söylendiğinde dönmemek, seslendiğinizde tepkisiz kalmak.
• Göz teması kurmamak, sizinle bakışlarını buluşturup paylaşmamak.
• Desteksiz oturamamak, çevreyi keşfetmeye (emekleme, tutunma) hiç yönelmemek.
• Daha önce yaptığı bir hareketi ya da çıkardığı sesi bırakmak.

On iki ile yirmi dört ay arası dikkat edilecekler

Bu dönemde çocuk ilk kelimelerini söyler, yürümeye başlar, çevresindekileri taklit eder ve dünyayı sizinle paylaşmaya çalışır. Şu durumlar dikkat gerektirir:

• On sekiz ayda tek anlamlı kelimenin bile olmaması. "Anne", "baba" dışında hiçbir kelimeyi amaçlı biçimde kullanmamak.
• On sekiz ayda ilgi paylaşmak için işaret etmemek; ilginç bir şey gördüğünde parmağıyla gösterip sizin de bakmanızı istememek.
• Yirmi dört ayda iki kelimeyi bir araya getirememek. "Su ver", "baba gel" gibi iki kelimelik anlamlı birleşimlerin hiç olmaması.
• Basit yönergeleri anlamamak; "topu getir", "bana ver" gibi günlük istekleri kavramamak.
• Taklit oyununa girmemek, çevresindeki büyükleri örnek alıp davranışları taklit etmemek.
• Göz temasının azalması ya da kaybolması, çağrıldığında bakmaması, adına ilgisiz kalması.
• Yürümenin belirgin gecikmesi ya da yürürken sürekli tek tarafa yaslanma, parmak ucunda ısrarlı yürüme.

Bekleyip görelim tuzağı

Aile çevresinde ya da yakınlarda sık duyulan bir söz vardır: "Aceleye gerek yok, büyüyünce düzelir." Bazen buna "erkekler zaten geç konuşur" gibi yaygın inanışlar da eklenir. Bu sözler iyi niyetle söylenir; ama bir gecikme söz konusu olduğunda beklemek, çoğu zaman kaybedilen değerli zaman anlamına gelir. Çünkü gelişimin en hızlı ve beynin en esnek olduğu dönem geri gelmez. Bir çocuğun gelişimindeki aksamayı erken fark edip desteklemek ile beklemek arasındaki fark, bazen tüm sonucu belirler. Beklemenin "zararsız" olduğu düşünülür; oysa çoğu zaman en riskli seçenek beklemektir.

Bunun anlamı, her gelişimi farklı görünen çocuğa hemen bir tanı konulacağı değildir. Erken hareket etmek, mutlaka "hasta" demek değildir. Çoğu zaman erken hareket etmek, çocuğu daha sık kontrole çağırmak, evde onu destekleyecek basit etkinlikler önermek, bir işitme testi istemek ya da bir uzmandan görüş almak anlamına gelir. Bunların hepsi zararsız, çoğu kolay ve hepsi de edilgen biçimde beklemekten çok daha güvenlidir. Eğer bir sorun yoksa, bu adımlar sizi rahatlatır. Eğer bir destek gerekiyorsa, onu erken başlatmış olursunuz. Her iki durumda da kazanan çocuğunuz olur.

Erken doğan bebekler için küçük bir not

Çocuğunuz beklenenden erken doğduysa, gelişimini değerlendirirken yaşını "düzeltilmiş yaş" ile hesaplamak gerekir. Yani beklenen doğum tarihine göre kaç aylık olduğu esas alınır. Örneğin üç ay erken doğmuş bir bebeği, takvim yaşına göre değil, üç ay geriden değerlendirmek doğru olur. Bu düzeltme genellikle iki yaşına kadar yapılır. Bu ayrımı bilmek, hem gereksiz kaygıyı önler hem de gerçek bir gecikmeyi zamanında fark etmenizi sağlar. Erken doğan bebekler zaten daha yakından izlenmeye değer bir gruptur; bu izlemi aksatmamak önemlidir.

• Gelişim tek bir kareyle değil, sürekli izlemeyle anlaşılır; düzenli kontroller gelişimin en önemli koruyucusudur.
• Daha önce kazanılmış bir becerinin kaybı, yani gerileme, her yaşta acil bir durumdur ve gecikmeden değerlendirilmelidir.
• Yaşa göre en önemli sözel işaretler: on iki ayda jest ve babıldamanın, on sekiz ayda tek kelimenin, yirmi dört ayda iki kelimenin olmaması.
• Belirgin asimetri, çok erken el tercihi, kaslarda aşırı sertlik ya da gevşeklik, göz temasının kaybı ve baş çevresinin çok küçük veya çok büyük olması dikkat gerektirir.
• Bu belirtiler mutlaka bir hastalık anlamına gelmez; ama değerlendirilmelidir. "Bekleyip görelim" yerine erken hareket etmek her zaman daha güvenlidir.
• Sizin gözleminiz ve iç sesiniz değerlidir; içinizde bir kaygı varsa mutlaka hekiminizle paylaşın.