Standart Değerlendirme Ölçekleri: ADOS-2, ADI-R ve Vineland-3

Tarama pozitif çıktığında veya klinik endişe belirginleştiğinde, sıra kapsamlı ve standartlaştırılmış değerlendirme araçlarına gelir. Bu bölümde, dünya genelinde "altın standart" kabul edilen üç aracı -ADOS-2, ADI-R ve Vineland-3'ü- ayrıntılı olarak ele alacağız.

ADOS-2: Otizm Tanı Gözlem Programı

Otizm Tanı Gözlem Programı, İkinci Baskı (Autism Diagnostic Observation Schedule, Second Edition; ADOS-2), doğrudan yapılandırılmış gözleme dayalı, dünya genelinde en yaygın kullanılan altın standart tanı aracıdır. Değerlendirmeyi yapan uzman, çocuğun yaşına ve dil düzeyine uygun bir modülü (Modül T, 1, 2, 3 veya 4) seçer ve standart oyun ve sosyal etkileşim görevleri (balon üfleme, resimli hikaye anlatma, doğum günü partisi canlandırma gibi) aracılığıyla sosyal iletişim ve tekrarlayıcı davranış bulgularını doğrudan gözlemler ve puanlar.

ADOS-2'nin en büyük avantajı, standardize edilmiş bir ortamda, deneyimli bir gözlemci tarafından, kanıta dayalı puanlama kriterleriyle doğrudan davranışsal veri toplamasıdır. Ancak tek başına yeterli değildir; ADOS-2 sırasında çocuğun "iyi bir günde" olması veya yeni ortamdan dolayı olağan davranışlarını göstermemesi, sonucun tam gelişim öyküsüyle birlikte yorumlanmasını zorunlu kılar.

ADI-R: Otizm Tanı Görüşmesi-Gözden Geçirilmiş

Otizm Tanı Görüşmesi-Gözden Geçirilmiş (Autism Diagnostic Interview-Revised; ADI-R), ADOS-2'yi tamamlayan, ebeveyn veya birincil bakım vereni ile yapılan son derece ayrıntılı, yapılandırılmış bir görüşmedir. Çocuğun erken gelişim öyküsünü (özellikle 4-5 yaş civarındaki davranışları) sistematik olarak sorgular ve DSM-5 ölçütlerinin her birine karşılık gelen ayrıntılı puanlama sağlar. ADOS-2'nin "o anki" davranışsal gözlemini, ADI-R'nin gelişimsel geçmişe dayalı bilgisiyle birleştirmek, tanının güvenilirliğini büyük ölçüde artırır.

Basit bir benzetme

ADOS-2'yi "şu anda ne görüyoruz" sorusuna, ADI-R'yi ise "geçmişte neler olmuş" sorusuna yanıt veren iki tamamlayıcı mercek olarak düşünebilirsiniz. İkisi birlikte kullanıldığında, tek başına hiçbirinin sağlayamayacağı kadar bütüncül ve güvenilir bir tablo ortaya çıkar.

Vineland-3: Uyumsal Davranış Ölçeği

Vineland Uyumsal Davranış Ölçekleri, Üçüncü Baskı (Vineland Adaptive Behavior Scales, Third Edition; Vineland-3), OSB tanısının kendisini değil, çocuğun günlük yaşam becerilerini -iletişim, günlük yaşam becerileri (öz bakım, ev içi görevler), sosyalleşme ve motor beceriler alanlarında- değerlendiren bir araçtır. Ebeveyn görüşmesi veya anketi yoluyla uygulanır.

Vineland-3'ün önemi şuradan gelir: İki çocuk aynı OSB şiddet düzeyine ve aynı zeka puanına sahip olsa bile, günlük yaşam becerilerindeki (örneğin kendi başına giyinme, para yönetimi, güvenlik farkındalığı) farklılıkları çok belirgin olabilir. Bu bilgi, hem eğitim planlamasında hem de bağımsız yaşam becerilerinin hedeflenmesinde (bkz. 37. Bölüm) kritik bir rol oynar.

İpucu / Pratik Öneri

Değerlendirme raporunuzda yer alan ADOS-2, ADI-R ve Vineland-3 puanlarını mutlaka isteyin ve hekiminizden veya psikoloğunuzdan bu puanların ne anlama geldiğini sade bir dille açıklamasını rica edin. Bu puanlar, ileride farklı bir merkezde ikinci bir görüş almak isterseniz veya okulla iletişim kurarken son derece değerli referans noktalarıdır.

Diğer Yardımcı Ölçekler

Yukarıdaki üç temel araca ek olarak, klinik ortamda sıkça kullanılan diğer ölçekler arasında Çocukluk Otizm Derecelendirme Ölçeği-2 (CARS-2), Sosyal Yanıt Verme Ölçeği-2 (SRS-2) ve Duyusal Profil-2 (bkz. 8. Bölüm) sayılabilir. Her merkez, kendi deneyimine ve olanaklarına göre bu araçların bir kombinasyonunu kullanabilir; önemli olan tek bir ölçeğe değil, birden fazla kaynaktan gelen bilginin tutarlılığına bakılmasıdır.

Dikkat / Danışılması Gereken Durum

Herhangi bir tek ölçek puanı, tek başına tanı koydurucu veya tanıyı dışlayıcı değildir. "ADOS-2 puanı düşük çıktı, o zaman otizm yok" gibi basitleştirilmiş yorumlardan kaçının; nihai tanı, tüm bulguların deneyimli bir klinisyen tarafından bütüncül olarak sentezlenmesiyle konur.